Биография
Мирхонд (тўлиқ исми Мир Муҳаммад ибн Саййид Бурҳониддин Ховандшоҳ) — Темурийлар даврининг машҳур тарихчиси, етти жилдли умумжаҳон тарихи «Равзат ус-сафо» муаллифи.
Унинг аждодлари Бухорода яшаган фиқҳ олимлари эди: бобокалонларидан Маҳмуд ибн Аҳмад ал-Маҳбубий «Ҳидоя»га «Виқоя ур-ривоя» номли шарҳ ёзган, Убайдуллоҳ ибн Масъуд ал-Маҳбубий «Шарҳ ул-виқоя» ва «Ан-ниҳоя»ни битган. Отаси Саййид Бурҳониддин Ховандшоҳ Балхга кўчиб келиб шу ерда вафот этган. Мирхонд 1433-йилда Балхда туғилган, бироқ умрининг кўп қисмини Ҳиротда ўтказган.
Набираси Хондамирнинг ёзишича, у ёшлигидан турли илмларни ўрганган, айниқса тарихга берилган, дарс бериш ва мансабга унчалик интилмаган. Ҳаётида бурилиш Султон Ҳусайн Бойқаронинг яқин дўсти Алишер Навоий билан учрашувидан сўнг юз берган: Навоий унга ўзи қурдирган Ихлосия хонақоҳидан ҳужра ажратиб, тарихий асар ёзишни сўраган. Умрининг сўнгги йилида Мирхонд тахминан бир йил Ғозаргоҳда яшаган; 1497-йил баҳорида оғир касалланиб, 1498-йил 22-июнда вафот этган.
Навоий ҳомийлигида яратилган «Равзат ус-сафо фи сийрат ул-анбиё ва-л-мулук ва-л-хулафо» оламнинг яратилишидан бошлаб Марказий Осиё, Яқин ва Ўрта Шарқда кечган воқеаларни баён этади. Асар муқаддима, етти жилд ва хотимадан иборат: илк жилдлар пайғамбарлар, шоҳлар, ҳалифалар, Сосонийлар, Аббосийлар замонидаги сулолалар ва мўғуллар тарихини, олтинчи жилд Амир Темур давридан Абу Саид вафотигача (1469) бўлган воқеаларни қамраб олади. Еттинчи жилд Султон Ҳусайн Бойқаро ва унинг фарзандлари тарихига бағишланган.
Хондамирнинг гувоҳлик беришича, Мирхонд китобни тугата олмаган: еттинчи жилд (1523-йилгача) Хондамир қаламига мансуб бўлиб, матни унинг «Ҳабиб ус-сияр» асарининг тегишли қисми билан деярли бир хил. Географик қўшимча ва якуний таҳрир ҳам Хондамир иши. Асарнинг дастлабки олтита жилди мустақил аҳамиятга эга эмас, аммо еттинчи жилд XV аср иккинчи ярми тарихини ўрганишда муҳим манба.
«Равзат ус-сафо»нинг қўлёзмалари дунёнинг кўплаб кутубхоналарида сақланади; матни Бомбейда (1845, 1848, 1864), Теҳронда (1853–1857, 1954) ва Лакнауда (1874, 1883, 1891) босилган, айрим қисмлари рус, франсуз, инглиз ва немис тилларига ўгирилган, эски ўзбек тилидаги таржималари ҳам бор.
Ҳаёт йўли
- 1433Туғилиши
Балхда саййидлар оиласида туғилган.
- 1470-йилларҲиротда яшаши
Умрининг кўп қисмини Ҳиротда ўтказган; Навоийнинг ҳомийлигига эришган.
- тахминан 1474«Равзат ус-сафо»ни бошлаши
Навоий хонақоҳида тарихий асар устида ишлаган (инглизча манбада 1474/75-йил кўрсатилган).
- 1498Вафоти
22-июнда Ҳиротда вафот этган.
Асарлари
- «Равзат ус-сафо фи сийрат ул-анбиё ва-л-мулук ва-л-хулафо»
Етти жилдли умумжаҳон тарихи; еттинчи жилд Хондамир қаламига мансуб.