Пошшохўжа
XVI аср шоири, мутафаккири ва шайхулисломи, «Мифтоҳ ул-адл», «Гулзор» ва «Мақсад ул-атвор» асарлари муаллифи; Нисода туғилган, Бухоро ва Балхда хизмат қилган.
- Фаолият:
- Ёзувчи, Диний арбоб, Шоир
- Ҳақиқий исми:
- Саййид Пошшохўжа ибн Абдулваҳҳобхўжа
- Тахаллуси:
- Хўжа
- Ҳаёт йиллари:
- 1480 — 1547
- Отаси:
- Абдулваҳҳобхўжа
Биография
Саййид Пошшохўжа ибн Абдулваҳҳобхўжа (Хўжа тахаллуси билан ҳам танилган) — XVI асрда Нисода туғилиб, Бухоро ва Балхда фаолият юритган шоир, мутафаккир ва шайхулислом. Унинг ахлоқий-фалсафий асарлари ҳукмдорларга адолат ва инсоф ҳақида панд беради.
У 1480-йилда Нисода туғилган. Аввал отасидан, сўнг Нисо ва Марв мадрасаларида ўқиган. 1496-йилнинг ёзида темурийзода Кепак Мирзонинг Нисо ҳукуматида садр (ер ўлчовчи) бўлиб иш бошлаган. 1508-йилда Нисо ва Обивард Шайбонийлар қўлига ўтганда у аллақачон етук шоир ва адиб сифатида танилган эди; Шайбонийхон унга Дурун вилояти ҳокимлигини топширган.
1510-йилда Шайбонийхон ҳалок бўлгач, Хўжа Самарқандга, кўп ўтмай Бухорога ўрнашган. 1514-йилгача Темур Султон, кейин Кўчкунчихон хизматида бўлган, 1515–1516-йиллардан Кармана ҳокими Жонибек Султон ҳукуматида жумлатулмулк ва садр лавозимларини эгаллаган.
1529-йилда Бухоро ҳокими Убайдуллахон даврида қисқа муддат шайхулислом бўлган. 1534-йилда Балх ҳокими Кистан Қаро илтимоси билан Балхга юборилган, у ерда аввал садр, кейин шайхулислом лавозимида ишлаган. 1543-йилда ҳоким руҳий касалликка учрагач, лавозимдан кетиб, ижодга бағишланган.
Хўжа 1547-йилда Бухорода вафот этган ва Баҳоуддин Нақшбанд мақбараси ёнида дафн этилган.
Бизгача унинг Темур Султонга бағишланган «Мифтоҳ ул-адл» («Адолат калити», 1508–1510), Кистан Қарога аталган «Гулзор» (1538) ҳамда Жонибек Султонга бағишланган «Мақсад ул-атвор» (1514–1520) достони ва бир неча ғазали етиб келган. «Мифтоҳ ул-адл» ўн беш бобдан иборат: ҳар бобда ижтимоий-ахлоқий масала ҳадис ёки оят билан ёритилиб, ҳикоя билан мустаҳкамланади. «Гулзор» ҳам мазмунан унга яқин бўлиб, кўп қўлёзмаларда у билан бир жилдга жамланган.
Асарларида у бойлик ва мартаба инсонга фазилат бермаслигини, одамлар мавқеидан қатъи назар Ҳақ олдида тенг эканини ёзади, ҳукмдорларни инсофга чақиради. Бобур унинг бир неча ғазалини кўриб, ижодкор сифатида ҳурмат билан қараган; Маҳдуми Аъзам Косоний эса уни «юксак парвозли лочин» деб атаган.
Ҳаёт йўли
- 1480Туғилиши
Нисода дунёга келган.
- 1496Садр лавозимида
Кепак Мирзонинг Нисо ҳукуматида иш бошлаган.
- 1508Дурун ҳокими
Шайбонийхон уни Дурун вилояти ҳокими этиб тайинлаган.
- 1510Мовароуннаҳрга кўчиши
Шайбонийхон ҳалок бўлгач, Самарқанд ва Бухорога ўрнашган.
- 1515–1516Карманада
Жонибек Султон ҳукуматида жумлатулмулк ва садр бўлган.
- 1529Шайхулислом
Убайдуллахон даврида Бухорода қисқа муддат шайхулислом бўлган.
- 1534Балхда
Аввал садр, кейин шайхулислом лавозимида ишлаган.
- 1543Лавозимдан кетиши
Ижод билан шуғуллана бошлаган.
- 1547Вафоти
Бухорода вафот этган, Баҳоуддин Нақшбанд мақбараси ёнида дафн этилган.
Асарлари
- «Мифтоҳ ул-адл» (1508)
Темур Султонга бағишланган фалсафий-ахлоқий асар (1508–1510), ўн беш боб.
- «Мақсад ул-атвор» (1514)
Жонибек Султонга бағишланган ахлоқий-дидактик маснавий-достон (1514–1520).
- «Гулзор» (1538)
Кистан Қарога бағишланган фалсафий-ахлоқий асар.
- Ғазаллар
Бир неча ғазали сақланган.