Қосими Анвар

Name: «Куллиёт» (Девон)
Author: Қосими Анвар

Форс тилида ижод қилган сўфий шоир ва воиз, Сафавия тариқатининг йирик вакили; Ҳиротдан Самарқандга сургун қилинган, ғазаллари ва «Куллиёт»и билан танилган.

Маълумот:

Фаолият:: Ёзувчи, Диний арбоб, Шоир
Ҳақиқий исми:: Муъиниддин Али ибн Носир
Туғилган:: тахминан 1356 — тахминан 1433

Биография

Муъиниддин Али ибн Носир, шеърий тахаллуси билан Қосими Анвар, тахминан 1356-йилда Табриз яқинидаги Сароб шаҳрида (ҳозирги Эроннинг шимоли-ғарби) саййидлар оиласида туғилган. У Ўзбекистонда туғилмаган: Мовароуннаҳр билан унинг ҳаёти Самарқандга сургун қилиниши орқали боғланган. Таълимни Табризда олган.

Ёшлигида Ардабилдаги Сафавия тариқати раҳбари шайх Садриддин Мусонинг муриди бўлган. Ривоятга кўра, «Қосими Анвар» («нурларни тақсимловчи») лақабини муршиди кўрган туш туфайли олган. Муршидидан хирқа олиб, тариқат таълимотини тарқатиш ҳуқуқига эга бўлган; Гилонда ва Хуросонда тарғибот ишлари билан шуғулланган.

Тахминан 1377-йилдан Ҳиротда яшаб, Темур ва Шоҳрух даврида кўплаб шогирдлар тўплаган. 1426–1427-йилларда Ҳиротда Шоҳрухга суиқасд уюштирилган, уни амалга оширган киши ҳуруфийлар ҳаракатига мансуб бўлган. Суиқасдчи Қосими Анварнинг хонақоҳига келиб кетгани айтилиб, шоир шаҳардан чиқариб юборилган; манбаларда бу айблов исботланган ҳақиқат сифатида эмас, тахмин сифатида келтирилади.

Сургун уни Самарқандга олиб келди: Шоҳрухнинг ўғли Мирзо Улуғбек шоирни илиқ кутиб олган. Бир неча йилдан сўнг Қосими Анвар Хуросонга қайтиб, Нишопур вилоятидаги Жом ҳудудида жойлашган Харжирд қишлоғида ўрнашган.

Асарларининг аксари форс тилида; озарбайжон туркийси ва гилак тилидаги шеърлари ҳам сақланган. Ижодининг асосий қисмини тасаввуфий ғазаллар, «Анис ул-орифин» каби маснавийлар, рубоийлар ва рисолалар ташкил этади. Жомий ва Алишер Навоий уни ҳурмат билан эслаган.

Қосими Анвар 1433-йил атрофида Харжирдда вафот этган (манбаларда 1431 дан 1434 гача бўлган йиллар учрайди). Мақбараси Алишер Навоийнинг буйруғи билан қурилган. Асарлари тўплами — «Куллиёт» 1958-йилда Теҳронда Саид Нафисий таҳририда нашр этилган.

Карьера

Самарқанд мулки
Сургун қилинган шоир, Улуғбек ҳимоясида · 1426–…
Сафавия тариқати
Мурид, сўнг тариқат воизи

Асарлар

«Куллиёт» (Девон)
Асарлар тўплами
Ғазаллар, қитъалар, рубоийлар, таркиббандлар ҳамда форс, озарбайжон туркийси ва гилак тилидаги шеърларни ўз ичига олади; 1958-йилда Теҳронда нашр этилган.
«Анис ул-орифин»
Тасаввуфий маснавий
Тасаввуф йўли ва унинг мақомлари ҳақидаги маснавий.
«Сад мақом»
Тасаввуфий асар
Тасаввуф истилоҳлари ва руҳий ҳолатларни шарҳловчи асар.
«Рисола дар баёни илм»
Тасаввуфий рисола
Илм мавзусидаги наср ва назм аралаш рисола.
«Савол ва жавоб»
Тасаввуфий рисола
Тасаввуф масалаларига бағишланган савол-жавоб шаклидаги рисола.
«Баёни воқеъаи Амир Темур»
Маснавий
Амир Темур билан боғлиқ воқеа ҳақидаги қисқа маснавий.

Ҳаёт йўли

тахминан 1356
Туғилиши
Табриз яқинидаги Саробда саййидлар оиласида туғилган; Табризда ўсган ва таълим олган.
1370-йиллар
Сафавия тариқатида
Ардабилдаги шайх Садриддин Мусонинг муриди бўлиб, ундан хирқа олган ва «Қосими Анвар» лақабини олган.
1370-йиллар
Гилон ва Хуросон
Гилонда тариқат тарғиботчиси сифатида ишлаган, сўнг Хуросонга — Нишопур ва Ҳиротга борган.
тахминан 1377
Ҳиротда
Ҳиротда ўрнашиб, Темур ва Шоҳрух даврида кўплаб шогирдлар тўплаган.
1426–1427
Самарқандга сургун
Шоҳрухга суиқасддан сўнг Ҳиротдан чиқарилиб, Самарқандга юборилган; Мирзо Улуғбек уни илиқ қабул қилган.
1430-йиллар
Хуросонга қайтиши
Бир неча йилдан сўнг Хуросонга қайтиб, Нишопур яқинидаги Харжирд қишлоғида ўрнашган.
тахминан 1433
Вафоти
Харжирдда вафот этган; мақбараси Алишер Навоийнинг буйруғи билан қурилган.
1958
«Куллиёт»нинг нашри
Саид Нафисий таҳририда асарлар тўплами Теҳронда чоп этилган.

Мерос

Қосими Анвар Темурийлар даври тасаввуфий шеъриятининг йирик намояндаларидан бири. Ғазаллари Эрон, Хуросон ва Мовароуннаҳр шеърий анъанасида ўз ўрнини топган; Жомий ва Алишер Навоий уни ҳурмат билан эслаган, Навоий эса унинг мақбарасини қурдирган. Асарлари Санкт-Петербург, Самарқанд ва бошқа кутубхоналарда қўлёзма ҳолида сақланади, «Куллиёт» 1958-йилда Теҳронда нашр этилган.

Давр: Темурийлар даври, XIV–XV асрлар

Ҳиротдан Самарқандга сургун қилиниши (1426)
«Куллиёт»нинг Теҳронда нашр этилиши (1958)