Асосий қисмга ўтиш
SHAXS
Тузатиш таклиф қилиш

Зайниддин Восифий

Ҳиротда туғилган, Тошкентда яшаган форс тилидаги адиб ва тарихчи; Шайбонийлар даври ҳаётини акс эттирган «Бадое' ул-вақоэ» хотира-тўплами муаллифи.

Фаолият:
Ёзувчи
Ҳақиқий исми:
Зайниддин Маҳмуд ибн Абдулжамил
Саҳна номи:
Восифий
Туғилган:
1485 — тахминан 1566

Биография

Зайниддин Маҳмуд ибн Абдулжамил, адабий тахаллуси Восифий, 1485-йилда (баъзи манбаларда 1485/86) Ҳиротда муншийлар — девон котиблари оиласида туғилган. У араб тили, адабиёт, фиқҳ ва бошқа фанларни пухта ўрганган, Ҳиротдаги Шоҳрух мадрасасида таҳсил кўрган. Ўн олти ёшида Алишер Навоий билан танишган ва ижодини Ҳиротда, Навоий адабий даврасида бошлаган; Навоий унинг муаммо санъатидаги маҳоратини юқори баҳолаган.

Ҳусайн Бойқаронинг ўғли Фаридун Ҳусайнга котиблик қилган, бошқа ўғилларига муаллимлик қилган. 1510-йил атрофида Ҳирот Сафавий шоҳ Исмоил қўлига ўтиб, таъқиблар бошлангач, Мовароуннаҳрга кетган. 1512–1515-йилларда Самарқанд ва Бухорода яшаган, сўнг Паркент, Тошкент ва Шаҳрисабзда бўлган.

1518-йилда Шайбонийлар сулоласи вакили Келди Муҳаммадхон (Султон Муҳаммад) уни Шоҳрухияга чақирган ва устозлик топширган. 1525-йилдан Восифий Тошкентда яшаган, деярли бу шаҳардан чиқмаган. 1528–1529-йилларда Келди Муҳаммадхоннинг Хуросонга юришларида қатнашган, 1537-йилда ўзбек қўшини билан Иссиқкўл томон борган. Келди Муҳаммадхон вафотидан кейин унинг ўғли Ҳасан Султонга устоз бўлган, 1540-йилдан Бароқхон саройида давлат ҳужжатларини тузган.

Асосий асари — «Бадое' ул-вақоэ» («Нодир воқеалар»). Унинг биринчи қисми 1517–1518-йилларда, иккинчиси 1539-йилда ёзилган; муаллиф китобни умри давомида тўлдириб, қайта ишлаб борган, 1538–1539-йилларда эса уни олтияшар Ҳасан Султонга тақдим этган. Китобда Хуросон, Мовароуннаҳр, Туркистон ва Эроннинг 1532-йилгача бўлган илмий, адабий ва маданий ҳаёти, Ибн Сино, Жомий, Навоий ва машҳур мусиқачилар ҳақида маълумотлар, ҳикоя ва мактублар, ўнлаб шеърий намуналар жамланган.

Восифий Тошкент ҳақида ҳам кўп ёзган: китобда шаҳар ва унинг атрофидаги сиёсий воқеалар, шоирлар йиғилиб мушоира ўтказган Кайковус чорбоғи, минтақадаги темир ва феруза конлари, шунингдек 83 байтли маснавий бор, унда Тошкентнинг боғлари, ҳавоси ва суви мадҳ этилган.

Восифий 1551-йилда ёки 1566-йилда Тошкентда вафот этган (манбаларда йил турлича кўрсатилади) ва имом Қаффол Шоший мақбараси ёнида дафн этилган. «Бадое' ул-вақоэ»ни кейинчалик Садриддин Айний қайта ишлаб нашр эттирган, А. Н. Болдирев унинг танқидий матнини тайёрлаган (Москва, 1961), ўзбек тилига Н. Норқулов таржима қилган (Тошкент, 1979).

Таълим

Карьера

Ҳаёт йўли

  1. 1485
    Туғилиши

    Ҳиротда муншийлар оиласида туғилган; Шоҳрух мадрасасида таҳсил кўрган.

  2. 1501
    Алишер Навоий билан танишуви

    Ўн олти ёшида Навоий билан танишиб, унинг адабий даврасида ижод қила бошлаган.

  3. 1510 атрофида
    Мовароуннаҳрга кетиши

    Ҳиротда Сафавийлар ҳукмронлиги ўрнатилгач, таъқиблардан қочиб Мовароуннаҳрга ўтган.

  4. 1512–1515
    Самарқанд ва Бухорода

    Икки шаҳарда яшаган, сўнг Паркент, Тошкент ва Шаҳрисабзга саёҳат қилган.

  5. 1517–1518
    «Бадое' ул-вақоэ» биринчи қисми

    Китобнинг дастлабки қисмини ёзган.

  6. 1518
    Шоҳрухияда

    Келди Муҳаммадхон уни Шоҳрухияга чақириб, ўзига устоз қилган.

  7. 1525
    Тошкентга кўчиши

    Келди Муҳаммадхон билан Тошкентга ўтган ва умрининг охиригача шу ерда яшаган.

  8. 1528–1529
    Хуросон юришлари

    Келди Муҳаммадхоннинг Хуросонга юришларида қатнашган.

  9. 1538–1539
    Китобни Ҳасан Султонга тақдим этиши

    «Бадое' ул-вақоэ»нинг иккинчи қисмини ёзиб, китобни Ҳасан Султонга тақдим этган.

  10. 1540
    Бароқхон саройида

    Бароқхон саройида давлат ҳужжатларини тузган.

  11. 1551 ёки 1566
    Вафоти

    Тошкентда вафот этган ва имом Қаффол Шоший мақбараси ёнида дафн этилган.

Асарлар

  • «Бадое' ул-вақоэ» («Нодир воқеалар») (1517)
    Хотира-тўплам

    Биринчи қисми 1517–1518-йилларда, иккинчиси 1539-йилда ёзилган; Хуросон ва Мовароуннаҳрнинг 1532-йилгача бўлган илмий, адабий ва маданий ҳаёти, ҳикоя, мактуб ва шеърий намуналар.

  • Тошкентни мадҳ этувчи маснавий
    Маснавий

    «Бадое' ул-вақоэ» ичидаги 83 байтли маснавий: Тошкентнинг боғлари, ҳавоси ва суви тасвирланган.

  • Қозоқлар устидан ғалаба ҳақидаги баённома (фатҳнома)
    Ҳужжат

    «Бадое' ул-вақоэ»га киритилган ҳужжат; 1530-йиллардаги ҳарбий ҳамкорлик тарихига оид манба.

Мерос

«Бадое' ул-вақоэ» XV аср охири — XVI аср биринчи ярмида Хуросон, Мовароуннаҳр ва Туркистон ижтимоий, сиёсий ва маданий ҳаётини ўрганишда муҳим тарихий манба ва адабий ёдгорлик ҳисобланади. Ундан В. В. Бартолд, Э. Э. Бертелс, Садриддин Айний ва бошқа олимлар ўз тадқиқотларида фойдаланган; китоб Тошкент тарихи учун ҳам қимматли маълумотлар беради.

Давр: XV аср охири — XVI аср ўрталари, Темурийлардан Шайбонийлар даврига ўтиш
  • «Бадое' ул-вақоэ» биринчи қисми ёзилган (1517)
  • А. Н. Болдирев тайёрлаган танқидий матн Москвада нашр этилган (1961)
  • Асарнинг ўзбекча таржимаси Тошкентда чоп этилган (1979)
Зайниддин Восифий (1485–1566) — Ёзувчи | Shaxs.uz