Abdulloh ibn Amajur at-Turkiy

IX–X asrlarda yashagan farg'onalik astronom: Bag'dod va Shirozda Quyosh, Oy va sayyoralarni uzoq yillar kuzatib, bir necha zij (astronomik jadval) yaratgan olim.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Olim, Astronom
Haqiqiy ismi:: Abul Qosim Abdulloh ibn Amajur al-Xaraviy at-Turkiy
Tug'ilgan joy:: Farg'ona

Biografiya

Abul Qosim Abdulloh ibn Amajur al-Xaraviy at-Turkiy IX–X asrlarda yashagan astronom. Uning tug'ilgan va vafot etgan yillari haqida ma'lumot saqlanmagan, faqat faoliyat davri ma'lum. O'rta asr mualliflari Ibn an-Nadim («al-Fihrist») va Ibn al-Qiftiy uni Farg'ona bilan bog'laydi; «al-Xaraviy» nisbasi Hirot bilan aloqadorlikka, «at-Turkiy» esa turkiy kelib chiqishga ishora qiladi.

Amajurlar oilasi astronomik kuzatishlarni 885-yildan 933-yilgacha olib bordi. Bu kuzatishlarning katta qismi Bag'dodda, kamroq qismi Shirozda o'tkazilgan; ular Quyosh, Oy, yulduzlar va sayyoralarni qamrab olgan. Ish Abdullohning o'zi, uning o'g'li Abul Hasan Ali va yordamchisi Muflih ibn Yusuf tomonidan olib borilgan.

Abdulloh bir necha zij — astronomik jadvallar to'plami — muallifi sifatida tilga olinadi. Ularning nomlari «Xatolardan xolis zij», «Bog'lab turuvchi zij», «G'aroyib zij», «O'tmishlar ziji», «Sindhind ziji», «Qulning ziji» va «Fors erasi bo'yicha Mirrix (Mars) ziji» shaklida keltiriladi; bundan tashqari «Musofirga foydali kitob» ham unga nisbat beriladi. Bu asarlarning ko'pchiligi bizgacha yetib kelmagan.

Amajurlarning kuzatuvlari keyinchalik Misrlik astronom Ibn Yunus as-Sadafiy (950–1009) asarlarida keltirilgan: u quyosh va Oy tutilishi hamda sayyoralar kuzatuvlariga oid ularning ma'lumotlariga tayangan. Abdullohning shaxsiy hayoti, ta'limi va vafoti haqida ishonchli ma'lumot yo'q.

Asarlar

«Xatolardan xolis zij» («Kitob az-zij al-ma'ruf bi-l-xalis»)
Zij (astronomik jadval)
Xatosiz jadval sifatida nomlangan zij; bizgacha yetib kelmagan.
«Bog'lab turuvchi zij» («Kitob az-zij al-ma'ruf bi-l-muzannir»)
Zij (astronomik jadval)
Abdullohga nisbat beriladigan zijlardan biri.
«G'aroyib zij» («az-Zij al-badi'iy»)
Zij (astronomik jadval)
Abdullohga nisbat beriladigan zijlardan biri.
«O'tmishlar ziji» («Zij al-mamarrat»)
Zij (astronomik jadval)
Abdullohga nisbat beriladigan zijlardan biri.
«Sindhind ziji» («Zij as-Sindhind»)
Zij (astronomik jadval)
Hind astronomiyasi an'anasidagi sindhind jadvallariga murojaat qiluvchi zij.
«Qulning ziji» («Zij al-qini»)
Zij (astronomik jadval)
Abdullohga nisbat beriladigan zijlardan biri.
«Fors erasi bo'yicha Mirrix (Mars) ziji» («Kitob Zij al-Mirrix alo at-tarix al-farisiy»)
Zij (astronomik jadval)
Mars sayyorasi harakatiga bag'ishlangan va fors yil hisobiga asoslangan zij.
«Musofirga foydali kitob» («Kitob zad al-musafir»)
Astronomik asar
Manbalarda Abdullohning asarlari qatorida tilga olinadi.

Hayot yo'li

IX–X asrlar
Hayot davri
Farg'ona bilan bog'liq astronom; tug'ilgan va vafot etgan yillari manbalarda ko'rsatilmagan.
885
Kuzatishlar boshlanishi
Ibn Yunus keltirgan ma'lumotlarga ko'ra, Amajurlar oilasining muntazam astronomik kuzatishlari shu yildan boshlangan.
885–933
Bag'dod va Shirozda kuzatishlar
O'g'li Abul Hasan Ali va yordamchisi Muflih ibn Yusuf bilan Quyosh, Oy, yulduzlar va sayyoralarni kuzatgan.
IX–X asrlar
Zijlar tuzishi
Kuzatish natijalarini bir necha zij — astronomik jadval — shaklida to'plagan.
933
Kuzatishlarning oxirgi sanasi
Ibn Yunus keltirgan kuzatishlar davrining yakuniy yili.
X–XI asrlar
Natijalarining qo'llanilishi
Misrlik astronom Ibn Yunus (950–1009) o'z asarlarida Amajurlarning tutilishlar va sayyoralar kuzatuvlarini keltirgan.

Meros

Amajurlar oilasining yarim asrlik kuzatishlari Bag'dod astronomiyasining muhim ma'lumotlar manbalaridan biri bo'ldi; ularning tutilishlar va sayyoralar kuzatuvlari keyinchalik Ibn Yunus kabi astronomlar tomonidan tilga olinib, o'rta asr astronomik jadvallarini tuzishda foydalanilgan. Abdullohning o'zi yozgan zijlarning ko'pchiligi yo'qolgan.

Davr: Abbosiylar xalifaligi davri, IX–X asrlar

Amajurlar oilasining muntazam kuzatishlari boshlandi (885)