Абдуллоҳ ибн Амажур ат-Туркий

IX–X асрларда яшаган фарғоналик астроном: Бағдод ва Широзда Қуёш, Ой ва сайёраларни узоқ йиллар кузатиб, бир неча зиж (астрономик жадвал) яратган олим.

Маълумот:

Фаолият:: Олим, Астроном
Ҳақиқий исми:: Абул Қосим Абдуллоҳ ибн Амажур ал-Харавий ат-Туркий
Туғилган жой:: Фарғона

Биография

Абул Қосим Абдуллоҳ ибн Амажур ал-Харавий ат-Туркий IX–X асрларда яшаган астроном. Унинг туғилган ва вафот этган йиллари ҳақида маълумот сақланмаган, фақат фаолият даври маълум. Ўрта аср муаллифлари Ибн ан-Надим («ал-Фиҳрист») ва Ибн ал-Қифтий уни Фарғона билан боғлайди; «ал-Харавий» нисбаси Ҳирот билан алоқадорликка, «ат-Туркий» эса туркий келиб чиқишга ишора қилади.

Амажурлар оиласи астрономик кузатишларни 885-йилдан 933-йилгача олиб борди. Бу кузатишларнинг катта қисми Бағдодда, камроқ қисми Широзда ўтказилган; улар Қуёш, Ой, юлдузлар ва сайёраларни қамраб олган. Иш Абдуллоҳнинг ўзи, унинг ўғли Абул Ҳасан Али ва ёрдамчиси Муфлиҳ ибн Юсуф томонидан олиб борилган.

Абдуллоҳ бир неча зиж — астрономик жадваллар тўплами — муаллифи сифатида тилга олинади. Уларнинг номлари «Хатолардан холис зиж», «Боғлаб турувчи зиж», «Ғаройиб зиж», «Ўтмишлар зижи», «Синдҳинд зижи», «Қулнинг зижи» ва «Форс эраси бўйича Миррих (Марс) зижи» шаклида келтирилади; бундан ташқари «Мусофирга фойдали китоб» ҳам унга нисбат берилади. Бу асарларнинг кўпчилиги бизгача етиб келмаган.

Амажурларнинг кузатувлари кейинчалик Мисрлик астроном Ибн Юнус ас-Садафий (950–1009) асарларида келтирилган: у қуёш ва Ой тутилиши ҳамда сайёралар кузатувларига оид уларнинг маълумотларига таянган. Абдуллоҳнинг шахсий ҳаёти, таълими ва вафоти ҳақида ишончли маълумот йўқ.

Асарлар

«Хатолардан холис зиж» («Китоб аз-зиж ал-маъруф би-л-халис»)
Зиж (астрономик жадвал)
Хатосиз жадвал сифатида номланган зиж; бизгача етиб келмаган.
«Боғлаб турувчи зиж» («Китоб аз-зиж ал-маъруф би-л-музаннир»)
Зиж (астрономик жадвал)
Абдуллоҳга нисбат бериладиган зижлардан бири.
«Ғаройиб зиж» («аз-Зиж ал-бадиъий»)
Зиж (астрономик жадвал)
Абдуллоҳга нисбат бериладиган зижлардан бири.
«Ўтмишлар зижи» («Зиж ал-мамаррат»)
Зиж (астрономик жадвал)
Абдуллоҳга нисбат бериладиган зижлардан бири.
«Синдҳинд зижи» («Зиж ас-Синдҳинд»)
Зиж (астрономик жадвал)
Ҳинд астрономияси анъанасидаги синдҳинд жадвалларига мурожаат қилувчи зиж.
«Қулнинг зижи» («Зиж ал-қини»)
Зиж (астрономик жадвал)
Абдуллоҳга нисбат бериладиган зижлардан бири.
«Форс эраси бўйича Миррих (Марс) зижи» («Китоб Зиж ал-Миррих ало ат-тарих ал-фарисий»)
Зиж (астрономик жадвал)
Марс сайёраси ҳаракатига бағишланган ва форс йил ҳисобига асосланган зиж.
«Мусофирга фойдали китоб» («Китоб зад ал-мусафир»)
Астрономик асар
Манбаларда Абдуллоҳнинг асарлари қаторида тилга олинади.

Ҳаёт йўли

IX–X асрлар
Ҳаёт даври
Фарғона билан боғлиқ астроном; туғилган ва вафот этган йиллари манбаларда кўрсатилмаган.
885
Кузатишлар бошланиши
Ибн Юнус келтирган маълумотларга кўра, Амажурлар оиласининг мунтазам астрономик кузатишлари шу йилдан бошланган.
885–933
Бағдод ва Широзда кузатишлар
Ўғли Абул Ҳасан Али ва ёрдамчиси Муфлиҳ ибн Юсуф билан Қуёш, Ой, юлдузлар ва сайёраларни кузатган.
IX–X асрлар
Зижлар тузиши
Кузатиш натижаларини бир неча зиж — астрономик жадвал — шаклида тўплаган.
933
Кузатишларнинг охирги санаси
Ибн Юнус келтирган кузатишлар даврининг якуний йили.
X–XI асрлар
Натижаларининг қўлланилиши
Мисрлик астроном Ибн Юнус (950–1009) ўз асарларида Амажурларнинг тутилишлар ва сайёралар кузатувларини келтирган.

Мерос

Амажурлар оиласининг ярим асрлик кузатишлари Бағдод астрономиясининг муҳим маълумотлар манбаларидан бири бўлди; уларнинг тутилишлар ва сайёралар кузатувлари кейинчалик Ибн Юнус каби астрономлар томонидан тилга олиниб, ўрта аср астрономик жадвалларини тузишда фойдаланилган. Абдуллоҳнинг ўзи ёзган зижларнинг кўпчилиги йўқолган.

Давр: Аббосийлар халифалиги даври, IX–X асрлар

Амажурлар оиласининг мунтазам кузатишлари бошланди (885)