Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Ahmad Yassaviy
Tuzatish taklif qilish

Ahmad Yassaviy

XII asr so'fiy shayxi va shoiri, turkiy xalqlar orasidagi birinchi tasavvuf tariqati — Yassaviyaning asoschisi; «Devoni hikmat» she'rlar to'plami unga nisbat beriladi.

Faoliyat:
Diniy arbob, Yozuvchi
Haqiqiy ismi:
Ahmad ibn Ibrohim
Taxallusi:
Hazrati Turkiston, Piri Turkiston, Sulton ul-orifin
Tug'ilgan:
taxminan 1093 — taxminan 1166
Otasi:
Shayx Ibrohim

Biografiya

Xoja Ahmad Yassaviy XI asrning ikkinchi yarmida Sayram (Isfijob) shahrida — hozirgi Qozog'istonning Turkiston viloyatida tug'ilgan. Tug'ilgan yili aniq ma'lum emas: an'anaga ko'ra, u taxminan 1093-yilda dunyoga kelgan, ayrim manbalarda 1103-yil ko'rsatiladi. Otasi — Shayx Ibrohim. Ota-onasidan erta ayrilgan Ahmad opasi Gavhar Shahnoz bilan Yassi (hozirgi Turkiston) shahriga ko'chgan va u yerda Arslonbob qo'lida ilk tarbiya olgan.

Arslonbob vafotidan so'ng Buxoroga borib, so'fiy shayx va hanafiy olim Yusuf Hamadoniyga (vaf. 1140) murid bo'lgan. U Hamadoniyning to'rt xalifasidan biri sanaladi — qolganlari Abdulloh Barqiy, Hasan Andoqiy va Abduxoliq G'ijduvoniy edi. Tariqat an'anasiga ko'ra, bir muddat Buxorodagi jamoaga boshchilik qilgan, so'ng bu vazifani G'ijduvoniyga topshirib, Yassiga qaytgan.

Yassida xonaqoh qurib, ko'plab murid tarbiyalagan va Sirdaryo bo'yidagi, Dasht-i Qipchoqdagi turkiy qabilalar orasida islom va tasavvufni ularning o'z tilida targ'ib qilgan. U asos solgan Yassaviya tariqati turkiy xalqlar orasidagi birinchi so'fiylik tariqati hisoblanadi va turkiy tilli o'lkalarga tez yoyilgan. Shogirdlari orasida Mansur ota, Sulaymon Hakim ota, Said ota va Zangi ota bor edi.

Rivoyatga ko'ra, 63 yoshga — payg'ambar Muhammad umrining yoshiga yetgach, undan ortiq yer ustida yurishni o'ziga ravo ko'rmay, xonaqoh yonidagi yer osti hujrasiga kirgan va umrining qolgan qismini shu yerda ibodat bilan o'tkazgan. Hijriy 562-yilda (milodiy 1166/67) Yassida vafot etgan va o'sha yerda dafn qilingan.

Yassaviy nomi bilan «Devoni hikmat» bog'liq — «hikmat» deb ataluvchi turkiy tildagi tasavvufiy-axloqiy she'rlar to'plami. Hikmatlarda Allohga muhabbat, tavba, qanoat va kamtarlik ulug'lanadi, yetim-yesirlarga mehr ko'rsatishga chaqiriladi, ochko'zlik, zulm va kibr qoralanadi. To'plam asrlar davomida muridlar qo'lida ko'chirilib to'ldirilgan, ma'lum qo'lyozmalarining eng qadimgisi XVII asrga oid, shu bois tadqiqotchilar undagi she'rlarning bir qismini keyingi yassaviy shoirlarga nisbat berishadi. «Devoni hikmat» XIX asr oxiridan Qozon, Istanbul va Toshkentda qayta-qayta bosilgan, O'zbekistonda 1991-yilda «Hikmatlar» nomi bilan nashr etilgan. Yassaviyga fors tilidagi ikki risola ham nisbat beriladi.

Amir Temur 1389-yilda Yassaviy qabri ustiga yangi maqbara qurishni buyurgan; ish 1405-yilda Temurning vafoti bilan to'xtab, bino chala qolgan. Maqbara asrlar davomida ziyoratgoh bo'lib kelgan, uning yonida qozoq xonlari va zodagonlari dafn etilgan; 2003-yilda u YuNESKOning Butunjahon merosi ro'yxatiga kiritilgan. Turkiston shahridagi xalqaro qozoq-turk universiteti (1991) Xoja Ahmad Yassaviy nomini oladi.

Karyera

Hayot yo'li

  1. taxm. 1093
    Sayramda tug'ilishi

    Shayx Ibrohim oilasida tug'ilgan; tug'ilgan yili manbalarda turlicha beriladi.

  2. Yassiga ko'chish

    Ota-onasidan erta ayrilib, opasi bilan Yassiga ko'chgan va Arslonbob qo'lida tarbiya olgan.

  3. 1140-yilgacha
    Buxoroda Yusuf Hamadoniy muridi

    Arslonbob vafotidan so'ng Buxoroga borib, Yusuf Hamadoniyga shogird tushgan va uning xalifalaridan biri bo'lgan.

  4. 1140-yildan keyin
    Buxoro jamoasining boshlig'i

    Tariqat an'anasiga ko'ra, ustozi vafotidan keyin bir muddat jamoaga boshchilik qilib, so'ng bu vazifani Abduxoliq G'ijduvoniyga topshirgan.

  5. Yassida xonaqoh

    Yassiga qaytib, xonaqoh qurgan, turkiy qabilalar orasida o'z tilida va'z qilib, Yassaviya tariqatiga asos solgan.

  6. Yer osti hujrasi

    Rivoyatga ko'ra, 63 yoshga yetgach, umrining qolgan qismini yer osti hujrasida ibodat bilan o'tkazgan.

  7. 1166/67
    Vafoti

    Hijriy 562-yilda Yassida vafot etgan va shu yerda dafn qilingan.

Asarlar

  • «Devoni hikmat»
    She'rlar to'plami

    Turkiy tildagi tasavvufiy-axloqiy she'rlar — hikmatlar to'plami. Asrlar davomida muridlar tomonidan to'ldirilgan, eng qadimgi ma'lum qo'lyozmasi XVII asrga oid. XIX asr oxiridan Qozon, Istanbul va Toshkentda bosilgan, 1991-yilda Toshkentda «Hikmatlar» nomi bilan nashr etilgan.

  • «Tariqat odobi haqida risola»
    Risola (fors tilida)

    So'fiylik yo'lining odobi va maqomlari haqida; nusxalari Toshkentda topilgan. Yassaviyning o'ziga yoki uning so'zlarini yozib olgan muridlariga nisbat beriladi.

  • «Qirq maqom haqida risola»
    Risola (fors tilida)

    So'fiylik yo'lining qirq bosqichi haqida; yagona ma'lum qo'lyozmasi Turkiyadagi kutubxonada saqlanadi.

Meros

Yassaviy turkiy xalqlar orasidagi birinchi so'fiylik tariqatining asoschisi sifatida e'zozlanadi: Yassaviya turkiy tilli o'lkalarga tez yoyilgan. Turkiy tildagi hikmat janri uning nomi bilan boshlanadi — bu yo'lni shogirdi Sulaymon Hakim ota davom ettirgan. Turkistondagi maqbarasi asrlar davomida ziyoratgoh bo'lib kelgan, shahar esa uning sharafiga Hazrati Turkiston deb ham atalgan.

Davr: XII asr, Qoraxoniylar davri
  • Amir Temur Yassaviy qabri ustiga maqbara qurishni buyurgan (1389)
  • Temur vafoti bilan maqbara qurilishi to'xtagan (1405)
  • «Devoni hikmat» Qozonda bosilgan (1895)
  • Toshkentda «Hikmatlar» nashr etilgan, Turkistonda Xoja Ahmad Yassaviy nomidagi universitet ochilgan (1991)
  • Maqbara YuNESKO Butunjahon merosi ro'yxatiga kiritilgan (2003)