Аҳмад Яссавий

Name: Девони ҳикмат
Author: Аҳмад Яссавий

XII аср сўфий шайхи ва шоири, туркий халқлар орасидаги биринчи тасаввуф тариқати — Яссавиянинг асосчиси; «Девони ҳикмат» шеърлар тўплами унга нисбат берилади.

Маълумот:

Фаолият:: Диний арбоб, Ёзувчи
Ҳақиқий исми:: Аҳмад ибн Иброҳим
Тахаллуси:: Ҳазрати Туркистон, Пири Туркистон, Султон ул-орифин
Туғилган:: тахминан 1093 — тахминан 1166
Отаси:: Шайх Иброҳим

Биография

Хожа Аҳмад Яссавий XI асрнинг иккинчи ярмида Сайрам (Исфижоб) шаҳрида — ҳозирги Қозоғистоннинг Туркистон вилоятида туғилган. Туғилган йили аниқ маълум эмас: анъанага кўра, у тахминан 1093-йилда дунёга келган, айрим манбаларда 1103-йил кўрсатилади. Отаси — Шайх Иброҳим. Ота-онасидан эрта айрилган Аҳмад опаси Гавҳар Шаҳноз билан Ясси (ҳозирги Туркистон) шаҳрига кўчган ва у ерда Арслонбоб қўлида илк тарбия олган.

Арслонбоб вафотидан сўнг Бухорога бориб, сўфий шайх ва ҳанафий олим Юсуф Ҳамадонийга (ваф. 1140) мурид бўлган. У Ҳамадонийнинг тўрт халифасидан бири саналади — қолганлари Абдуллоҳ Барқий, Ҳасан Андоқий ва Абдухолиқ Ғиждувоний эди. Тариқат анъанасига кўра, бир муддат Бухородаги жамоага бошчилик қилган, сўнг бу вазифани Ғиждувонийга топшириб, Яссига қайтган.

Яссида хонақоҳ қуриб, кўплаб мурид тарбиялаган ва Сирдарё бўйидаги, Дашт-и Қипчоқдаги туркий қабилалар орасида ислом ва тасаввуфни уларнинг ўз тилида тарғиб қилган. У асос солган Яссавия тариқати туркий халқлар орасидаги биринчи сўфийлик тариқати ҳисобланади ва туркий тилли ўлкаларга тез ёйилган. Шогирдлари орасида Мансур ота, Сулаймон Ҳаким ота, Саид ота ва Занги ота бор эди.

Ривоятга кўра, 63 ёшга — пайғамбар Муҳаммад умрининг ёшига етгач, ундан ортиқ ер устида юришни ўзига раво кўрмай, хонақоҳ ёнидаги ер ости ҳужрасига кирган ва умрининг қолган қисмини шу ерда ибодат билан ўтказган. Ҳижрий 562-йилда (милодий 1166/67) Яссида вафот этган ва ўша ерда дафн қилинган.

Яссавий номи билан «Девони ҳикмат» боғлиқ — «ҳикмат» деб аталувчи туркий тилдаги тасаввуфий-ахлоқий шеърлар тўплами. Ҳикматларда Аллоҳга муҳаббат, тавба, қаноат ва камтарлик улуғланади, етим-есирларга меҳр кўрсатишга чақирилади, очкўзлик, зулм ва кибр қораланади. Тўплам асрлар давомида муридлар қўлида кўчирилиб тўлдирилган, маълум қўлёзмаларининг энг қадимгиси XVII асрга оид, шу боис тадқиқотчилар ундаги шеърларнинг бир қисмини кейинги яссавий шоирларга нисбат беришади. «Девони ҳикмат» XIX аср охиридан Қозон, Истанбул ва Тошкентда қайта-қайта босилган, Ўзбекистонда 1991-йилда «Ҳикматлар» номи билан нашр этилган. Яссавийга форс тилидаги икки рисола ҳам нисбат берилади.

Амир Темур 1389-йилда Яссавий қабри устига янги мақбара қуришни буюрган; иш 1405-йилда Темурнинг вафоти билан тўхтаб, бино чала қолган. Мақбара асрлар давомида зиёратгоҳ бўлиб келган, унинг ёнида қозоқ хонлари ва зодагонлари дафн этилган; 2003-йилда у ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган. Туркистон шаҳридаги халқаро қозоқ-турк университети (1991) Хожа Аҳмад Яссавий номини олади.

Карьера

Яссавия тариқати
Асосчи (пир)

Ҳаёт йўли

тахм. 1093
Сайрамда туғилиши
Шайх Иброҳим оиласида туғилган; туғилган йили манбаларда турлича берилади.
Яссига кўчиш
Ота-онасидан эрта айрилиб, опаси билан Яссига кўчган ва Арслонбоб қўлида тарбия олган.
1140-йилгача
Бухорода Юсуф Ҳамадоний муриди
Арслонбоб вафотидан сўнг Бухорога бориб, Юсуф Ҳамадонийга шогирд тушган ва унинг халифаларидан бири бўлган.
1140-йилдан кейин
Бухоро жамоасининг бошлиғи
Тариқат анъанасига кўра, устози вафотидан кейин бир муддат жамоага бошчилик қилиб, сўнг бу вазифани Абдухолиқ Ғиждувонийга топширган.
Яссида хонақоҳ
Яссига қайтиб, хонақоҳ қурган, туркий қабилалар орасида ўз тилида ваъз қилиб, Яссавия тариқатига асос солган.
Ер ости ҳужраси
Ривоятга кўра, 63 ёшга етгач, умрининг қолган қисмини ер ости ҳужрасида ибодат билан ўтказган.
1166/67
Вафоти
Ҳижрий 562-йилда Яссида вафот этган ва шу ерда дафн қилинган.

Асарлар

«Девони ҳикмат»
Шеърлар тўплами
Туркий тилдаги тасаввуфий-ахлоқий шеърлар — ҳикматлар тўплами. Асрлар давомида муридлар томонидан тўлдирилган, энг қадимги маълум қўлёзмаси XVII асрга оид. XIX аср охиридан Қозон, Истанбул ва Тошкентда босилган, 1991-йилда Тошкентда «Ҳикматлар» номи билан нашр этилган.
«Тариқат одоби ҳақида рисола»
Рисола (форс тилида)
Сўфийлик йўлининг одоби ва мақомлари ҳақида; нусхалари Тошкентда топилган. Яссавийнинг ўзига ёки унинг сўзларини ёзиб олган муридларига нисбат берилади.
«Қирқ мақом ҳақида рисола»
Рисола (форс тилида)
Сўфийлик йўлининг қирқ босқичи ҳақида; ягона маълум қўлёзмаси Туркиядаги кутубхонада сақланади.

Мерос

Яссавий туркий халқлар орасидаги биринчи сўфийлик тариқатининг асосчиси сифатида эъзозланади: Яссавия туркий тилли ўлкаларга тез ёйилган. Туркий тилдаги ҳикмат жанри унинг номи билан бошланади — бу йўлни шогирди Сулаймон Ҳаким ота давом эттирган. Туркистондаги мақбараси асрлар давомида зиёратгоҳ бўлиб келган, шаҳар эса унинг шарафига Ҳазрати Туркистон деб ҳам аталган.

Давр: XII аср, Қорахонийлар даври

Амир Темур Яссавий қабри устига мақбара қуришни буюрган (1389)
Темур вафоти билан мақбара қурилиши тўхтаган (1405)
«Девони ҳикмат» Қозонда босилган (1895)
Тошкентда «Ҳикматлар» нашр этилган, Туркистонда Хожа Аҳмад Яссавий номидаги университет очилган (1991)
Мақбара ЮНЕСКО Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган (2003)