Fuzayl ibn Iyoz

Abu Ali al-Fudayl ibn Iyoz ibn Mas'ud at-Tamimiy arab Banu Tamim qabilasidan bo'lgan va Xurosonda ulg'aygan. Ko'p manbalarga ko'ra, u hijriy 107 (milodiy 725) yilda Samarqandda tug'ilgan, biroq ba'zi tarjimai hollarda Marv, Mosul yoki Balx ham tilga olinadi. Yoshligi Xurosondagi Abivard shahrida o'tgan.

An'anaga ko'ra, yoshligida u Abivard va Saraxs oralig'idagi yo'lda karvonlarni talagan. Hikoyaga ko'ra, bir kuni «Hadid» surasining 16-oyatini eshitib, tavba qilgan va yo'lto'sarlikni tashlagan. Bu rivoyat keyingi asrlarda yozilgan manbalarda saqlangan va tarixiy jihatdan ishonchliligi shubhali hisoblanadi.

Tavbadan keyin al-Fudayl Kufaga ko'chib o'tib, hadis ilmini o'rgangan. Uning ustozlari orasida Sulaymon al-A'mash, Bayon ibn Bishr va Ibn Abu Layloning nomi tilga olinadi; ba'zi manbalarda Ja'far as-Sodiq ham sanaladi. Keyinroq Makkaga borib, o'sha yerda qolgan va umrining qolgan qismini shu shaharda o'tkazgan.

Makkada al-Fudayl hadis rivoyat qilgan va taqvodor, zohidona turmushi bilan tanilgan. Undan Abdulloh ibn al-Muborak, Yahyo al-Qattan, Abdurahmon ibn Mahdiy, Sufyon ibn Uyayna, al-Asma'iy, Abdurrazzoq as-San'oniy, Muhammad ash-Shofe'iy va al-Humaydiy kabi olimlar hadis rivoyat qilgan. Abu Nu'aymning «Hilyat al-avliyo» asarida Horun ar-Rashid unga tashrif buyurgani haqida hikoya bor: al-Fudayl, boshqa ulamolardan farqli o'laroq, qarzdor bo'lsa-da, xalifaning sovg'alarini qabul qilmagan va eng katta qarzi Alloh oldidadir, deb javob bergan.

Al-Fudayl ibn Iyoz hijriy 187 (milodiy 803) yilda Makkada vafot etgan. Sufiylar uni avliyo sifatida hurmat qiladi, uning hayoti va so'zlari tasavvuf haqidagi klassik asarlarda — al-Qushayriyning «Risola»sida, Abu Nu'aymning «Hilyat al-avliyo»sida va Farididdin Attorning «Tazkirat ul-avliyo»sida keltirilgan.