Samarqand viloyati
Ushbu hududda tug'ilgan mashhurlar (191 ta)
Samarqand viloyati — Zarafshon vodiysida joylashgan, aholisi boʻyicha Oʻzbekistonning eng katta viloyati. Markazi — qadimiy Samarqand; viloyat dehqonchilik, bogʻdorchilik va mamlakatdagi eng mashhur tarixiy obidalari bilan tanilgan.
- Aholisi
- 4 379 800 kishi (2026)
- Maydoni
- 16 770 km²
- Aholi zichligi
- 261 kishi/km²
- Maʼmuriy markazi
- Samarqand
- Tashkil topgan
- 1938
Shuningdek mashhur
Shahar va tumanlar (15)
Joy haqida — Samarqand viloyati
Tarixi
Zarafshon vodiysi juda qadimdan oʻzlashtirilgan: Samarqand hududidan yuqori paleolit davri makoni topilgan, Omonqoʻton gʻori atrofida ham tosh davri izlari aniqlangan. Miloddan avvalgi I ming yillikda vodiy Sugʻdiyonaning markazi boʻlib, uning bosh shahri Marokanda — hozirgi Samarqand edi.
Vodiy Buyuk ipak yoʻlining eng muhim boʻgʻinlaridan biri boʻlgan. VIII asrda arablar tomonidan zabt etilgach, hudud Somoniylar, Qoraxoniylar va Xorazmshohlar davlatlari tarkibida boʻldi. XIII asrda moʻgʻullar bosqinidan jabr koʻrgan vodiy XIV–XV asrlarda Amir Temur va Temuriylar davlatining markaziga aylandi.
XVI asrdan hudud Buxoro xonligi, keyinchalik Buxoro amirligi tarkibida boʻldi. 1868-yilda vodiyning yuqori qismi Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinib, Turkiston general-gubernatorligining Zarafshon okrugi, keyinroq Samarqand viloyati tuzildi.
Hozirgi Samarqand viloyati 1938-yil 15-yanvarda tashkil etildi. Dastlab uning tarkibiga Jizzax atrofidagi yerlar va Nurota tumani ham kirgan; bu hududlar keyingi oʻn yilliklarda Sirdaryo, Jizzax va Navoiy viloyatlariga oʻtkazildi. 1988–1992-yillarda Navoiy viloyati vaqtincha Samarqand viloyatiga qoʻshilgan.
Mustaqillik yillarida viloyatdagi tarixiy obidalar keng taʼmirlandi, Imom Buxoriy yodgorlik majmuasi qayta qurildi. 2001-yilda Samarqand shahri YUNESKO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritildi; turizm viloyat iqtisodining muhim tarmogʻiga aylandi.
Geografiyasi
Viloyat mamlakatning markaziy qismida, Zarafshon daryosi havzasida joylashgan, maydoni taxminan 16,8 ming km². Shimol va gʻarbda Navoiy, shimoli-sharqda Jizzax, janubda Qashqadaryo viloyatlari bilan chegaradosh; sharqda Tojikistonning Sugʻd viloyati bilan davlat chegarasi oʻtadi.
Hududning markazini Turkiston va Zarafshon togʻ tizmalari orasidagi keng vodiy egallaydi; sugʻoriladigan yerlarning asosiy qismi shu yerda. Zarafshon daryosi viloyatni sharqdan gʻarbga kesib oʻtadi va Samarqanddan quyiroqda Oqdaryo va Qoradaryo tarmoqlariga boʻlinib, Miyonqol orolini hosil qiladi. Janubi-gʻarbda Kattaqoʻrgʻon suv ombori bor. Janub va sharqdagi togʻ etaklarida Urgut, Omonqoʻton kabi manzarali joylar joylashgan.
Iqlimi kontinental: yozi issiq va quruq, iyulning oʻrtacha harorati 25–27 °C atrofida, qishi nisbatan yumshoq, yanvarning oʻrtacha harorati 0 °C atrofida. Yogʻin vodiyda yiliga 300 mm dan ortiq boʻlib, asosan bahor va qishda tushadi; togʻ etaklarida koʻproq.
Viloyatda marmar, granit, ohaktosh va boshqa qurilish xomashyosi konlari bor. Dehqonchilikda paxta va gʻalla bilan birga uzumchilik, bogʻdorchilik va pillachilik muhim oʻrin tutadi.
Diqqatga sazovor joylari
- Samarqandning tarixiy markazi — Registon, Goʻri Amir, Shohi Zinda va Bibixonim masjidi kabi YUNESKO roʻyxatidagi obidalar.
- Imom Buxoriy yodgorlik majmuasi — Samarqanddan shimolroqdagi Xartang qishlogʻida, mashhur muhaddis Imom Buxoriy qabri ustida qurilgan ziyoratgoh.
- Urgutdagi Chor Chinor bogʻi — asriy chinorlar, buloqlar va masjid joylashgan qadimiy bogʻ.
- Hazrati Dovud gʻori — Nurobod tumanida togʻ yonbagʻridagi gʻor, koʻplab ziyoratchilar tashrif buyuradigan muqaddas joy.
- Omonqoʻton — Zarafshon tizmasi yonbagʻridagi archazor va tosh davri gʻori bilan mashhur manzarali dara.
- Zarafshon milliy tabiat bogʻi — Toyloq tumanida Zarafshon qirgʻoqlari boʻylab choʻzilgan toʻqay oʻrmonlari.
- Kattaqoʻrgʻon suv ombori — viloyatning eng katta suv havzasi, baliqchilik va dam olish maskani.
Chegaradosh: Jizzax · Navoiy · Qashqadaryo
Manbalar: Wikidata · Wikipedia (uz) · Wikipedia (ru) · Wikipedia (en) · stat.uz · api.siat.stat.uz · constitution.uz · gov.uz