Фузайл ибн Иёз

Эрта ислом зоҳиди ва ҳадис рависи, Самарқандда туғилган деб ҳисобланади; Маккада яшаган, суфийлар уни авлиё сифатида ҳурмат қилади.

Маълумот:

Фаолият:: Диний арбоб, Олим
Тахаллуси:: Абу Али
Туғилган:: тахминан 725 — 803
Туғилган жой:: Самарқанд

Биография

Абу Али ал-Фудайл ибн Иёз ибн Масъуд ат-Тамимий араб Бану Тамим қабиласидан бўлган ва Хуросонда улғайган. Кўп манбаларга кўра, у ҳижрий 107 (милодий 725) йилда Самарқандда туғилган, бироқ баъзи таржимаи ҳолларда Марв, Мосул ёки Балх ҳам тилга олинади. Ёшлиги Хуросондаги Абивард шаҳрида ўтган.

Анъанага кўра, ёшлигида у Абивард ва Сарахс оралиғидаги йўлда карвонларни талаган. Ҳикояга кўра, бир куни «Ҳадид» сурасининг 16-оятини эшитиб, тавба қилган ва йўлтўсарликни ташлаган. Бу ривоят кейинги асрларда ёзилган манбаларда сақланган ва тарихий жиҳатдан ишончлилиги шубҳали ҳисобланади.

Тавбадан кейин ал-Фудайл Куфага кўчиб ўтиб, ҳадис илмини ўрганган. Унинг устозлари орасида Сулаймон ал-Аъмаш, Баён ибн Бишр ва Ибн Абу Лайлонинг номи тилга олинади; баъзи манбаларда Жаъфар ас-Содиқ ҳам саналади. Кейинроқ Маккага бориб, ўша ерда қолган ва умрининг қолган қисмини шу шаҳарда ўтказган.

Маккада ал-Фудайл ҳадис ривоят қилган ва тақводор, зоҳидона турмуши билан танилган. Ундан Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Яҳё ал-Қаттан, Абдураҳмон ибн Маҳдий, Суфён ибн Уяйна, ал-Асмаъий, Абдурраззоқ ас-Санъоний, Муҳаммад аш-Шофеъий ва ал-Ҳумайдий каби олимлар ҳадис ривоят қилган. Абу Нуъаймнинг «Ҳилят ал-авлиё» асарида Ҳорун ар-Рашид унга ташриф буюргани ҳақида ҳикоя бор: ал-Фудайл, бошқа уламолардан фарқли ўлароқ, қарздор бўлса-да, халифанинг совғаларини қабул қилмаган ва энг катта қарзи Аллоҳ олдидадир, деб жавоб берган.

Ал-Фудайл ибн Иёз ҳижрий 187 (милодий 803) йилда Маккада вафот этган. Суфийлар уни авлиё сифатида ҳурмат қилади, унинг ҳаёти ва сўзлари тасаввуф ҳақидаги классик асарларда — ал-Қушайрийнинг «Рисола»сида, Абу Нуъаймнинг «Ҳилят ал-авлиё»сида ва Фаридиддин Атторнинг «Тазкират ул-авлиё»сида келтирилган.

Ҳаёт йўли

тахм. 725
Туғилиши
Кўпчилик манбаларга кўра, ҳижрий 107 йилда Самарқандда араб Бану Тамим қабиласи оиласида туғилган; Абивардда улғайган.
VIII аср
Тавба
Анъанага кўра, Абивард ва Сарахс оралиғида карвон талаган йўлтўсар эди; Қуръондан оят эшитиб, тавба қилган ва йўлтўсарликни ташлаган.
VIII аср
Куфада таълим
Куфага кўчиб, Сулаймон ал-Аъмаш ва бошқа устозлардан ҳадис ўрганган.
VIII аср
Маккага кўчиши
Маккага бориб, умрининг охиригача шу ерда яшаган; ҳадис ривоят қилган ва зоҳидона ҳаёт кечирган.
786–803
Ҳорун ар-Рашиднинг ташрифи
Абу Нуъайм келтирган ривоятга кўра, Ҳорун ар-Рашид унга ташриф буюрган; ал-Фудайл халифанинг совғаларини қабул қилмаган.
803
Вафоти
Ҳижрий 187 йилда Маккада вафот этган.
X–XI асрлар
Тасаввуф асарларида
Унинг ҳаёти Абу Нуъаймнинг «Ҳилят ал-авлиё»си ва ал-Қушайрийнинг «Рисола»сида баён этилган; суфийлар уни авлиё деб билишади.

Мерос

Ал-Фудайл ибн Иёз зоҳидлик (зуҳд) таълимотининг дастлабки намояндаларидан бири сифатида танилган. Суфийлар уни авлиё деб ҳурмат қилади, ҳадис олимлари эса ундан ривоят қилинган ҳадисларни нақл қилади. Унинг ҳаёти ва сўзлари тасаввуф ва ҳадис илмига оид классик асарларда сақланган.

Давр: Дастлабки Аббосийлар халифалиги, VIII аср

Маккада вафоти (ҳижрий 187) (803)