Aleksandr Shmidt

Aleksandr Eduardovich Shmidt 1871-yil 12 (24) martda Astraxanda harbiy shifokor oilasida tug'ilgan; otasi ruslashgan nemislardan chiqqan irsiy zodagon edi. 1889-yilda 1-Tiflis klassik gimnaziyasini oltin medal bilan, 1894-yilda esa Sankt-Peterburg universiteti Sharq tillari fakultetining arab-fors-turk bo'limini birinchi darajali diplom bilan tamomlagan. Uning ilmiy qiziqishlarini sharqshunos Viktor Rozen yo'naltirgan; Shmidt arab, fors, turk va o'zbek tillarini, shuningdek bir qancha Yevropa va qadimgi tillarni bilgan.

Professorlikka tayyorlanish uchun universitetda qoldirilgan Shmidt 1896-yilda magistrlik imtihonini topshirib, taxminan ikki yil davomida Yevropada yetakchi sharqshunoslar I. Goldsiyer, I. Karabachek va M. Y. de Gue qo'lida malaka oshirgan. Arabshunoslikka oid birinchi jiddiy ilmiy maqolasini 1897-yilda e'lon qilgan, 1898-yildan esa Peterburg universitetida privat-dotsent sifatida arab tili va islomshunoslikdan dars bergan. Shu bilan birga Aleksandr litseyida inspektor bo'lgan, «Sankt-Peterburgskie vedomosti» gazetasi tahririyatida kotiblik qilgan, 1900-yillarning oxiridan 1920-yilgacha esa Imperator Jamoat kutubxonasida xizmat qilib, 1919-yilda direktor yordamchisi bo'lgan.

1912-yildan Shmidt «Mir Islama» jurnali bilan hamkorlik qilib, islom tarixiga oid ocherklar e'lon qilgan. 1914-yil 19-aprelda Abd al-Vahhob ash-Sha'roniy va uning «Sochilgan marvaridlar kitobi» haqidagi magistrlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 1917-yilda Petrograd universitetida favqulodda, 1918-yilda esa oddiy professor bo'lgan, 1918-yil oktabridan Moskvadagi Lazarev nomidagi Sharq tillari institutida musulmon huquqi va islomshunoslikdan dars bergan.

1917-yil oxiridan Shmidt Toshkentda universitet tashkil etish qo'mitasi ishida qatnashgan. 1919-yil 31-avgustda Turkiston universiteti rektorining o'rinbosari etib saylangan va 1920-yil fevralida professorlarning birinchi guruhi boshida Toshkentga yo'l olgan (10-aprelda yetib kelgan). U tarix-filologiya fakulteti professori va dekani bo'lgan, 1920-yil dekabridan 1921-yil o'rtalarigacha esa u yerda tashkil etilgan Sharq institutining rektori sifatida islomshunoslik, musulmon huquqi, arab adabiyoti va tilidan dars bergan. 1920–1922-yillarda universitet huzuridagi Tarix-filologiya va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar jamiyatiga rahbarlik qilgan.

Shmidt ilmiy ekspeditsiyalarda ham qatnashgan: 1920-yil sentabrida sharqshunoslar guruhi tarkibida tarixiy yodgorliklarni ko'rish va muhofaza qilish choralarini ko'rish uchun Buxoroga borgan, 1922-yilda Turkiston shahridagi Ahmad Yassaviy maqbarasini o'rganishda ishtirok etgan, 1920-yillarning o'rtalarida ilmiy maqsadda Qirg'iziston va Turkmanistonga safar qilgan. 1923-yil iyulida Turkiston rahbariyati topshirig'iga ko'ra Usmon Qur'onini Ufadan Toshkentga olib kelishda qatnashgan.

1924-yilda Sharq instituti universitetning Sharq fakultetiga aylangach, Shmidt uning dekani, so'ngra 1928-yil sentabrigacha O'rta Osiyo davlat universitetining o'quv ishlari bo'yicha prorektori bo'lgan. 1925-yilda SSSR Fanlar akademiyasining sharq adabiyoti bo'limi bo'yicha muxbir a'zosi etib saylangan, 1926-yilda «O'rta Osiyoda shariat va suvdan foydalanish huquqi» kitobi chop etilgan. 1929-yilda universitet rivojiga qo'shgan hissasi uchun unga shaxsiy pensiya tayinlangan. 1930-yilda Sharq fakulteti yopilgan, 1931-yil martidan universitetda arab tili o'qitilishi to'xtatilgan; Shmidt o'sha yillarda fakultetning boshqa o'qituvchilari qatori ta'qiblarga uchragan.

1934-yil iyunidan u O'zbekiston SSR Davlat jamoat kutubxonasining Sharq bo'limida ishlab, sharq qo'lyozmalarini tavsiflash bilan shug'ullangan. Keyingi yillarda SSSR Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti topshirig'iga ko'ra Horun ar-Rashid davrida qozi bo'lgan Abu Yusufning «Soliq haqida kitob» asarining tanqidiy, izohli matni ustida ishlagan. 1938-yilda Shmidt hibsga olingan; 1939-yil 9-avgustda Toshkentda vafot etgan (bir qator manbalarga ko'ra — qamoqda) va sobiq Botkin ko'chasidagi qabristonga dafn etilgan.