Асосий қисмга ўтиш
SHAXS
Александр Шмидт
Тузатиш таклиф қилиш

Александр Шмидт

Рус ва совет шарқшуноси, арабшунос ва исломшунос; Туркистон университети ва Тошкент Шарқ институтининг асосчиларидан, Ўрта Осиёда шарқшунослик таълими ва қўлёзмаларни ўрганишга асос солган олим.

Фаолият:
Олим, Педагог, Шарқшунос
Ҳақиқий исми:
Александр Эдуардович Шмидт
Туғилган:
24 март 1871(68 ёш) ♈ — 9 август 1939

Биография

Александр Эдуардович Шмидт 1871-йил 12 (24) мартда Астраханда ҳарбий шифокор оиласида туғилган; отаси руслашган немислардан чиққан ирсий зодагон эди. 1889-йилда 1-Тифлис классик гимназиясини олтин медал билан, 1894-йилда эса Санкт-Петербург университети Шарқ тиллари факултетининг араб-форс-турк бўлимини биринчи даражали диплом билан тамомлаган. Унинг илмий қизиқишларини шарқшунос Виктор Розен йўналтирган; Шмидт араб, форс, турк ва ўзбек тилларини, шунингдек бир қанча Европа ва қадимги тилларни билган.

Профессорликка тайёрланиш учун университетда қолдирилган Шмидт 1896-йилда магистрлик имтиҳонини топшириб, тахминан икки йил давомида Европада етакчи шарқшунослар И. Голдсиер, И. Карабачек ва М. Й. де Гуэ қўлида малака оширган. Арабшуносликка оид биринчи жиддий илмий мақоласини 1897-йилда эълон қилган, 1898-йилдан эса Петербург университетида приват-доцент сифатида араб тили ва исломшуносликдан дарс берган. Шу билан бирга Александр лицейида инспектор бўлган, «Санкт-Петербургскиэ ведомости» газетаси таҳририятида котиблик қилган, 1900-йилларнинг охиридан 1920-йилгача эса Император Жамоат кутубхонасида хизмат қилиб, 1919-йилда директор ёрдамчиси бўлган.

1912-йилдан Шмидт «Мир Ислама» журнали билан ҳамкорлик қилиб, ислом тарихига оид очерклар эълон қилган. 1914-йил 19-апрелда Абд ал-Ваҳҳоб аш-Шаъроний ва унинг «Сочилган марваридлар китоби» ҳақидаги магистрлик диссертациясини ҳимоя қилган. 1917-йилда Петроград университетида фавқулодда, 1918-йилда эса оддий профессор бўлган, 1918-йил октабридан Москвадаги Лазарев номидаги Шарқ тиллари институтида мусулмон ҳуқуқи ва исломшуносликдан дарс берган.

1917-йил охиридан Шмидт Тошкентда университет ташкил этиш қўмитаси ишида қатнашган. 1919-йил 31-августда Туркистон университети ректорининг ўринбосари этиб сайланган ва 1920-йил февралида профессорларнинг биринчи гуруҳи бошида Тошкентга йўл олган (10-апрелда етиб келган). У тарих-филология факултети профессори ва декани бўлган, 1920-йил декабридан 1921-йил ўрталаригача эса у ерда ташкил этилган Шарқ институтининг ректори сифатида исломшунослик, мусулмон ҳуқуқи, араб адабиёти ва тилидан дарс берган. 1920–1922-йилларда университет ҳузуридаги Тарих-филология ва ижтимоий-иқтисодий фанлар жамиятига раҳбарлик қилган.

Шмидт илмий экспедицияларда ҳам қатнашган: 1920-йил сентабрида шарқшунослар гуруҳи таркибида тарихий ёдгорликларни кўриш ва муҳофаза қилиш чораларини кўриш учун Бухорога борган, 1922-йилда Туркистон шаҳридаги Аҳмад Яссавий мақбарасини ўрганишда иштирок этган, 1920-йилларнинг ўрталарида илмий мақсадда Қирғизистон ва Туркманистонга сафар қилган. 1923-йил июлида Туркистон раҳбарияти топшириғига кўра Усмон Қуръонини Уфадан Тошкентга олиб келишда қатнашган.

1924-йилда Шарқ институти университетнинг Шарқ факултетига айлангач, Шмидт унинг декани, сўнгра 1928-йил сентабригача Ўрта Осиё давлат университетининг ўқув ишлари бўйича проректори бўлган. 1925-йилда СССР Фанлар академиясининг шарқ адабиёти бўлими бўйича мухбир аъзоси этиб сайланган, 1926-йилда «Ўрта Осиёда шариат ва сувдан фойдаланиш ҳуқуқи» китоби чоп этилган. 1929-йилда университет ривожига қўшган ҳиссаси учун унга шахсий пенсия тайинланган. 1930-йилда Шарқ факултети ёпилган, 1931-йил мартидан университетда араб тили ўқитилиши тўхтатилган; Шмидт ўша йилларда факултетнинг бошқа ўқитувчилари қатори таъқибларга учраган.

1934-йил июнидан у Ўзбекистон ССР Давлат жамоат кутубхонасининг Шарқ бўлимида ишлаб, шарқ қўлёзмаларини тавсифлаш билан шуғулланган. Кейинги йилларда СССР Фанлар академияси Шарқшунослик институти топшириғига кўра Ҳорун ар-Рашид даврида қози бўлган Абу Юсуфнинг «Солиқ ҳақида китоб» асарининг танқидий, изоҳли матни устида ишлаган. 1938-йилда Шмидт ҳибсга олинган; 1939-йил 9-августда Тошкентда вафот этган (бир қатор манбаларга кўра — қамоқда) ва собиқ Боткин кўчасидаги қабристонга дафн этилган.

Таълим

Карьера

Асарлар

  • «Араб грамматикаси» (1911)
    Ўқув қўлланма

    Араб грамматикасидан университет маърузаларининг ёзуви.

  • «Ислом тарихи бўйича иншолар» (1912)
    Илмий иншолар

    «Мир Ислама» журналида эълон қилинган ислом дини тарихига оид иншолар.

  • «Абд ал-Ваҳҳоб аш-Шаъроний ва унинг „Сочилган марваридлар китоби“» (1914)
    Диссертация

    Араб илоҳиётчиси аш-Шаъроний ва унинг асари ҳақидаги магистрлик диссертацияси.

  • «Ўрта Осиёда шариат ва сувдан фойдаланиш ҳуқуқи» (1926)
    Илмий асар

    Шариат меъёрлари Ўрта Осиёда сувдан фойдаланишни қандай тартибга солганини ўрганган тадқиқот.

  • «Суннийлик ва шиалик муносабатлари тарихидан» (1927)
    Илмий мақола

    Исломнинг икки асосий йўналиши ўртасидаги муносабатларга бағишланган иш.

  • «Ўрта Осиё ва Эрон тарихига оид материаллар» (1958)
    Материаллар тўплами

    Олимнинг вафотидан кейин нашр этилган материаллар тўплами.

Ҳаёт йўли

  1. 1871
    Туғилиши

    Астраханда ҳарбий шифокор оиласида туғилган.

  2. 1894
    Университетни тамомлаши

    Санкт-Петербург университетининг араб-форс-турк бўлимини тамомлаган; 1889-йилда 1-Тифлис гимназиясини олтин медал билан битирган.

  3. 1896–1898
    Европада малака ошириши

    Магистрлик имтиҳонини топшириб, тахминан икки йил И. Голдсиер, И. Карабачек ва М. Й. де Гуэ қўлида ўқиган.

  4. 1898
    Приват-доцент

    Петербург университетининг шарқ факултетида араб тили ва исломшуносликдан дарс бера бошлаган.

  5. 1914
    Магистрлик диссертацияси

    Абд ал-Ваҳҳоб аш-Шаъроний ва унинг «Сочилган марваридлар китоби» ҳақидаги диссертацияни ҳимоя қилган.

  6. 1917–1919
    Петроград ва Москвада профессор

    Петроград университетининг профессори бўлган; 1918-йилдан Москвадаги Лазарев номидаги Шарқ тиллари институтида дарс берган.

  7. 1919–1921
    Туркистон университети

    Ректор ўринбосари этиб сайланган, 1920-йилда профессорларнинг биринчи гуруҳи бошида Тошкентга келган, тарих-филология факултети декани бўлган.

  8. 1920–1921
    Шарқ институти ректори

    1920-йил декабридан Тошкентдаги Шарқ институтига раҳбарлик қилган.

  9. 1923
    Усмон Қуръони

    Усмон Қуръонини Уфадан Тошкентга олиб келишда қатнашган.

  10. 1924–1928
    САГУ декани ва проректори

    Шарқ факултетига декан, сўнгра ўқув ишлари бўйича проректор бўлган; 1925-йилда СССР ФА мухбир аъзоси этиб сайланган.

  11. 1934–1938
    Қўлёзмалар билан ишлаши

    Ўзбекистон ССР Давлат жамоат кутубхонасининг Шарқ бўлимида шарқ қўлёзмаларини тавсифлаган.

  12. 1938–1939
    Ҳибсга олиниши ва вафоти

    1938-йилда ҳибсга олинган; 1939-йил 9-августда Тошкентда вафот этган.

Мерос

Шмидт Тошкентда университет шарқшунослигининг бошида турган: Туркистон университети ва Шарқ институтида исломшунослик, араб тили ва мусулмон ҳуқуқини ўқитишни йўлга қўйган, университет кутубхонасини шакллантиришда ва шарқ қўлёзмаларини тавсифлашда қатнашган. У ташкил этилишида иштирок этган университет бугун Ўзбекистон Миллий университети деб аталади.

Давр: XX аср боши — совет ҳокимиятининг дастлабки йиллари, Туркистонда олий таълимнинг шаклланиши
  • Усмон Қуръони Уфадан Тошкентга олиб келинган (1923)
  • САГУ Шарқ факултети ёпилган (1930)
Александр Шмидт (1871–1939) — Олим | Shaxs.uz