Aleksandr Uklonskiy

Aleksandr Sergeyevich Uklonskiy 1888-yil 23-oktabrda (yangi uslubda 4-noyabrda) Gomel shahrida pravoslav ruhoniy oilasida tug'ilgan. 1901-yilda oila Toshkentga ko'chib kelgan, otasi gimnaziyada dars bergan. 1908-yilda Uklonskiy Toshkentdagi 1-erkaklar gimnaziyasini tugatib, Moskva universiteti fizika-matematika fakultetining tabiiy fanlar bo'limiga o'qishga kirgan va geologiyani tanlagan.

Universitetda V. I. Vernadskiy rahbarligida tahsil olgan, so'ngra lyoss bilan shug'ullangan A. D. Arxangelskiy laboratoriyasida ishlagan. Uning dastlabki ilmiy ishi — «Chimyon urochishchasi petrografiyasiga doir» — Toshkentdagi yozgi ta'tillarda to'plangan materiallarga asoslangan. 1914-yilda «petrografiya» mutaxassisligi bo'yicha birinchi darajali diplom bilan universitetni tugatib, professorlikka tayyorlanish uchun qoldirilgan. 1915-yilda Vernadskiyning yosh shogirdlaridan iborat, mineral xomashyo qidirgan guruh ishida qatnashgan va oltingugurt konlarini o'rgangan.

1917-yil yanvaridan Nijniy Novgorodga ko'chirilgan Varshava politexnika institutida katta assistent bo'lgan; institut Nijniy Novgorod universitetiga aylantirilgach, kristallografiya va mineralogiya kabinetini boshqargan, talabalarga kurs o'qigan. 1920-yilda Turkiston universiteti tashkil etilayotgan Toshkentga olim va o'qituvchilar guruhi tarkibida kelgan va shu paytdan O'rta Osiyo davlat universitetida ishlagan. U yerda hamda 1930-yildan dars bergan O'rta Osiyo politexnika institutida mineralogiya kafedralarini, universitet qoshida esa O'rta Osiyodagi eng yirik mineralogiya muzeyini tashkil etgan. 1926-yilda to'qqiz oy Afg'onistonda sovet-afg'on komissiyasi huzuridagi geologiya bo'yicha maslahatchi bo'lib ishlagan; 1927-yilda unga professor unvoni berilgan.

Ilmiy ishining asosiy yo'nalishlaridan biri — tabiiy suvlar geokimyosi: u suv tarkibini tasvirlashning grafik usulini taklif etgan va suvning kimyoviy tarkibiga qarab uning kelib chiqishini aniqlash usulini ishlab chiqqan. 1928-yildan oltingugurt va neft paragenezisini o'rgangan; uning rahbarligidagi yosh geologlar Shorsuv va Changirtosh oltingugurt konlarini ochgan, Nurota tumanida marmar va jilvir konlari aniqlangan. 1937-yilda geologiya-mineralogiya fanlari nomzodi, 1938-yilda doktori darajasi tasdiqlangan. «Oltingugurt va neft paragenezisi» (1940) monografiyasida G'azli hududida neft va gaz topilishi mumkinligini asoslagan; keyinchalik u yerda yirik gaz konlari topilgan. O'sha yili uning «Mineralogiya» darsligi ham chiqqan. Uklonskiy minerallarning geokimyoviy tasnifini taklif etgan, «protokristall» va «paraelementlar» tushunchalarini kiritgan.

1943-yil noyabrida O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi tashkil etilganda uning akademigi bo'lgan; shu yili O'zbekiston SSR xizmat ko'rsatgan fan arbobi unvoni berilgan. U Mehnat Qizil Bayroq ordeni (1944), Lenin ordeni va «1941–1945-yillardagi Ulug' Vatan urushida mardonavor mehnati uchun» medali (1946) bilan taqdirlangan. Uning rahbarligida 400 dan ortiq mineral batafsil o'rganilgan va bir necha yangi mineral ochilgan; ulardan biri uklonskovit deb ataladi. U ikki doktorlik va yigirmadan ortiq nomzodlik dissertatsiyasi himoyasiga rahbarlik qilgan, 1964-yilda mineralogiya jamiyatining faxriy a'zosi etib saylangan.

Uklonskiy umrining oxirigacha Toshkentdagi universitet va politexnika institutida ma'ruza o'qigan. 1972-yil 16-fevralda Toshkentda vafot etgan va Botkin qabristoniga dafn qilingan. O'zbekiston Milliy universitetining mineralogiya, geokimyo va petrografiya kafedralari tarixi u tashkil etgan kafedralarga borib taqaladi.