Асосий қисмга ўтиш

Александр Уклонский

Рус ва совет минералоги ҳамда геокимёгари, Ўзбекистон ССР Фанлар академияси академиги; Тошкентда минералогия кафедраларини ва минералогик музейни яратган, олтингугурт ва нефт парагенезисини ўрганган олим.

Фаолият:
Олим, Ер фанлари олими
Ҳақиқий исми:
Александр Сергеевич Уклонский
Туғилган:
4 ноябр 1888(83 ёш) ♏ — 16 феврал 1972
  • Ленин ордени
  • Меҳнат Қизил Байроқ ордени

Биография

Александр Сергеевич Уклонский 1888-йил 23-октабрда (янги услубда 4-ноябрда) Гомел шаҳрида православ руҳоний оиласида туғилган. 1901-йилда оила Тошкентга кўчиб келган, отаси гимназияда дарс берган. 1908-йилда Уклонский Тошкентдаги 1-эркаклар гимназиясини тугатиб, Москва университети физика-математика факултетининг табиий фанлар бўлимига ўқишга кирган ва геологияни танлаган.

Университетда В. И. Вернадский раҳбарлигида таҳсил олган, сўнгра лёсс билан шуғулланган А. Д. Архангелский лабораториясида ишлаган. Унинг дастлабки илмий иши — «Чимён урочишчаси петрографиясига доир» — Тошкентдаги ёзги таътилларда тўпланган материалларга асосланган. 1914-йилда «петрография» мутахассислиги бўйича биринчи даражали диплом билан университетни тугатиб, профессорликка тайёрланиш учун қолдирилган. 1915-йилда Вернадскийнинг ёш шогирдларидан иборат, минерал хомашё қидирган гуруҳ ишида қатнашган ва олтингугурт конларини ўрганган.

1917-йил январидан Нижний Новгородга кўчирилган Варшава политехника институтида катта ассистент бўлган; институт Нижний Новгород университетига айлантирилгач, кристаллография ва минералогия кабинетини бошқарган, талабаларга курс ўқиган. 1920-йилда Туркистон университети ташкил этилаётган Тошкентга олим ва ўқитувчилар гуруҳи таркибида келган ва шу пайтдан Ўрта Осиё давлат университетида ишлаган. У ерда ҳамда 1930-йилдан дарс берган Ўрта Осиё политехника институтида минералогия кафедраларини, университет қошида эса Ўрта Осиёдаги энг йирик минералогия музейини ташкил этган. 1926-йилда тўққиз ой Афғонистонда совет-афғон комиссияси ҳузуридаги геология бўйича маслаҳатчи бўлиб ишлаган; 1927-йилда унга профессор унвони берилган.

Илмий ишининг асосий йўналишларидан бири — табиий сувлар геокимёси: у сув таркибини тасвирлашнинг график усулини таклиф этган ва сувнинг кимёвий таркибига қараб унинг келиб чиқишини аниқлаш усулини ишлаб чиққан. 1928-йилдан олтингугурт ва нефт парагенезисини ўрганган; унинг раҳбарлигидаги ёш геологлар Шорсув ва Чангиртош олтингугурт конларини очган, Нурота туманида мармар ва жилвир конлари аниқланган. 1937-йилда геология-минералогия фанлари номзоди, 1938-йилда доктори даражаси тасдиқланган. «Олтингугурт ва нефт парагенезиси» (1940) монографиясида Ғазли ҳудудида нефт ва газ топилиши мумкинлигини асослаган; кейинчалик у ерда йирик газ конлари топилган. Ўша йили унинг «Минералогия» дарслиги ҳам чиққан. Уклонский минералларнинг геокимёвий таснифини таклиф этган, «протокристалл» ва «параэлементлар» тушунчаларини киритган.

1943-йил ноябрида Ўзбекистон ССР Фанлар академияси ташкил этилганда унинг академиги бўлган; шу йили Ўзбекистон ССР хизмат кўрсатган фан арбоби унвони берилган. У Меҳнат Қизил Байроқ ордени (1944), Ленин ордени ва «1941–1945-йиллардаги Улуғ Ватан урушида мардонавор меҳнати учун» медали (1946) билан тақдирланган. Унинг раҳбарлигида 400 дан ортиқ минерал батафсил ўрганилган ва бир неча янги минерал очилган; улардан бири уклонсковит деб аталади. У икки докторлик ва йигирмадан ортиқ номзодлик диссертацияси ҳимоясига раҳбарлик қилган, 1964-йилда минералогия жамиятининг фахрий аъзоси этиб сайланган.

Уклонский умрининг охиригача Тошкентдаги университет ва политехника институтида маъруза ўқиган. 1972-йил 16-февралда Тошкентда вафот этган ва Боткин қабристонига дафн қилинган. Ўзбекистон Миллий университетининг минералогия, геокимё ва петрография кафедралари тарихи у ташкил этган кафедраларга бориб тақалади.

Таълим

Карьера

Мукофотлар

Ҳаёт йўли

  1. 1888
    Туғилиши

    Гомелда православ руҳоний оиласида туғилган.

  2. 1901
    Тошкентга кўчиш

    Оила Тошкентга кўчган; отаси гимназияда дарс берган.

  3. 1908–1914
    Москва университети

    В. И. Вернадский раҳбарлигида геологияни ўрганган; «петрография» мутахассислиги бўйича биринчи даражали диплом билан тугатган.

  4. 1917–1920
    Нижний Новгород

    Варшава политехника институтида катта ассистент, сўнг Нижний Новгород университетида кристаллография ва минералогия кабинети мудири.

  5. 1920
    Тошкентга кўчиб келиши

    Туркистон университетини ташкил этиш учун олимлар ва ўқитувчилар гуруҳи билан келган; Ўрта Осиё давлат университетида ишлай бошлаган.

  6. 1926
    Афғонистон

    Тўққиз ой совет-афғон комиссияси ҳузурида геология бўйича маслаҳатчи бўлиб ишлаган.

  7. 1927
    Профессор унвони

    Сув геокимёсига оид ишлари учун профессор унвонини олган; университетнинг минералогия кафедрасини бошқарган.

  8. 1930
    Политехника институти

    Ўрта Осиё политехника институтида профессор ва минералогия кафедраси мудири бўлган.

  9. 1938
    Фан доктори

    Геология-минералогия фанлари доктори даражаси тасдиқланган.

  10. 1940
    «Олтингугурт ва нефт парагенезиси» ва «Минералогия»

    Олтингугурт ва нефт парагенезиси ҳақидаги монография ҳамда минералогия дарслиги нашр этилган.

  11. 1943
    Академик ва хизмат кўрсатган фан арбоби

    Ўзбекистон ССР Фанлар академиясининг академиги этиб сайланган; Ўзбекистон ССР хизмат кўрсатган фан арбоби унвонини олган.

  12. 1944–1946
    Давлат мукофотлари

    Меҳнат Қизил Байроқ ордени, Ленин ордени ва Улуғ Ватан урушидаги мардонавор меҳнат учун медал билан тақдирланган.

  13. 1972
    Вафоти

    16-февралда Тошкентда вафот этган; Боткин қабристонига дафн қилинган.

Асарлар

  • «Чимён урочишчаси петрографиясига доир» (1915)
    Илмий мақола

    Ёзги сафарларда тўпланган материаллар асосида ёзилган биринчи илмий иш; табиатшунослик, антропология ва этнография ҳаваскорлари жамияти геология бўлими ёзувларида чоп этилган.

  • «Бизга ўз олтингугуртимиз керак» (1916)
    Мақола

    Олтингугурт конлари ҳақидаги мақола, «Рудний вестник» журналида босилган.

  • «Минералогия» (1940)
    Дарслик

    Геолог талабаларнинг бир неча авлоди ўқиган ўқув қўлланма; Москвада нашр этилган.

  • «Олтингугурт ва нефт парагенезиси» (1940)
    Монография

    Ғазли ҳудудида нефт ва газ қидириш мумкинлигини асослаган.

  • «Ер пўсти минералларининг геокимёвий таснифи» (1949)
    Мақола

    Табиий минералларнинг геокимёвий таснифини таклиф этган; Ўзбекистон ССР ФА «Маърузалар»ида чоп этилган.

  • «Кремнийнинг табиий минераллари таснифи» (1949)
    Мақола

    Ўзбекистон ССР 25 йиллигига бағишланган юбилей тўпламидаги мақола.