Александр Уклонский
Рус ва совет минералоги ҳамда геокимёгари, Ўзбекистон ССР Фанлар академияси академиги; Тошкентда минералогия кафедраларини ва минералогик музейни яратган, олтингугурт ва нефт парагенезисини ўрганган олим.
Биография
Александр Сергеевич Уклонский 1888-йил 23-октабрда (янги услубда 4-ноябрда) Гомел шаҳрида православ руҳоний оиласида туғилган. 1901-йилда оила Тошкентга кўчиб келган, отаси гимназияда дарс берган. 1908-йилда Уклонский Тошкентдаги 1-эркаклар гимназиясини тугатиб, Москва университети физика-математика факултетининг табиий фанлар бўлимига ўқишга кирган ва геологияни танлаган.
Университетда В. И. Вернадский раҳбарлигида таҳсил олган, сўнгра лёсс билан шуғулланган А. Д. Архангелский лабораториясида ишлаган. Унинг дастлабки илмий иши — «Чимён урочишчаси петрографиясига доир» — Тошкентдаги ёзги таътилларда тўпланган материалларга асосланган. 1914-йилда «петрография» мутахассислиги бўйича биринчи даражали диплом билан университетни тугатиб, профессорликка тайёрланиш учун қолдирилган. 1915-йилда Вернадскийнинг ёш шогирдларидан иборат, минерал хомашё қидирган гуруҳ ишида қатнашган ва олтингугурт конларини ўрганган.
1917-йил январидан Нижний Новгородга кўчирилган Варшава политехника институтида катта ассистент бўлган; институт Нижний Новгород университетига айлантирилгач, кристаллография ва минералогия кабинетини бошқарган, талабаларга курс ўқиган. 1920-йилда Туркистон университети ташкил этилаётган Тошкентга олим ва ўқитувчилар гуруҳи таркибида келган ва шу пайтдан Ўрта Осиё давлат университетида ишлаган. У ерда ҳамда 1930-йилдан дарс берган Ўрта Осиё политехника институтида минералогия кафедраларини, университет қошида эса Ўрта Осиёдаги энг йирик минералогия музейини ташкил этган. 1926-йилда тўққиз ой Афғонистонда совет-афғон комиссияси ҳузуридаги геология бўйича маслаҳатчи бўлиб ишлаган; 1927-йилда унга профессор унвони берилган.
Илмий ишининг асосий йўналишларидан бири — табиий сувлар геокимёси: у сув таркибини тасвирлашнинг график усулини таклиф этган ва сувнинг кимёвий таркибига қараб унинг келиб чиқишини аниқлаш усулини ишлаб чиққан. 1928-йилдан олтингугурт ва нефт парагенезисини ўрганган; унинг раҳбарлигидаги ёш геологлар Шорсув ва Чангиртош олтингугурт конларини очган, Нурота туманида мармар ва жилвир конлари аниқланган. 1937-йилда геология-минералогия фанлари номзоди, 1938-йилда доктори даражаси тасдиқланган. «Олтингугурт ва нефт парагенезиси» (1940) монографиясида Ғазли ҳудудида нефт ва газ топилиши мумкинлигини асослаган; кейинчалик у ерда йирик газ конлари топилган. Ўша йили унинг «Минералогия» дарслиги ҳам чиққан. Уклонский минералларнинг геокимёвий таснифини таклиф этган, «протокристалл» ва «параэлементлар» тушунчаларини киритган.
1943-йил ноябрида Ўзбекистон ССР Фанлар академияси ташкил этилганда унинг академиги бўлган; шу йили Ўзбекистон ССР хизмат кўрсатган фан арбоби унвони берилган. У Меҳнат Қизил Байроқ ордени (1944), Ленин ордени ва «1941–1945-йиллардаги Улуғ Ватан урушида мардонавор меҳнати учун» медали (1946) билан тақдирланган. Унинг раҳбарлигида 400 дан ортиқ минерал батафсил ўрганилган ва бир неча янги минерал очилган; улардан бири уклонсковит деб аталади. У икки докторлик ва йигирмадан ортиқ номзодлик диссертацияси ҳимоясига раҳбарлик қилган, 1964-йилда минералогия жамиятининг фахрий аъзоси этиб сайланган.
Уклонский умрининг охиригача Тошкентдаги университет ва политехника институтида маъруза ўқиган. 1972-йил 16-февралда Тошкентда вафот этган ва Боткин қабристонига дафн қилинган. Ўзбекистон Миллий университетининг минералогия, геокимё ва петрография кафедралари тарихи у ташкил этган кафедраларга бориб тақалади.
Таълим
- Москва давлат университетиОлийгоҳ · 1908–1914 · Петрография мутахассислиги, биринчи даражали диплом
- Тошкент 1-эркаклар гимназиясиМактаб · Тошкент · 1908
Карьера
- Ўзбекистон Фанлар академиясиЎзбекистон ССР ФА академиги · Тошкент · 1943–1972
- Ўрта Осиё политехника институтиПрофессор, минералогия кафедраси мудири · Тошкент · 1930–…
- Ўрта Осиё давлат университетиПрофессор, минералогия кафедраси мудири · Тошкент · 1920–…
Мукофотлар
- Ўзбекистон ССР фан арбоби1943 · Ўзбекистон ССР
Ленин ордени1946 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1944 · СССР
Ҳаёт йўли
- 1888Туғилиши
Гомелда православ руҳоний оиласида туғилган.
- 1901Тошкентга кўчиш
Оила Тошкентга кўчган; отаси гимназияда дарс берган.
- 1908–1914Москва университети
В. И. Вернадский раҳбарлигида геологияни ўрганган; «петрография» мутахассислиги бўйича биринчи даражали диплом билан тугатган.
- 1917–1920Нижний Новгород
Варшава политехника институтида катта ассистент, сўнг Нижний Новгород университетида кристаллография ва минералогия кабинети мудири.
- 1920Тошкентга кўчиб келиши
Туркистон университетини ташкил этиш учун олимлар ва ўқитувчилар гуруҳи билан келган; Ўрта Осиё давлат университетида ишлай бошлаган.
- 1926Афғонистон
Тўққиз ой совет-афғон комиссияси ҳузурида геология бўйича маслаҳатчи бўлиб ишлаган.
- 1927Профессор унвони
Сув геокимёсига оид ишлари учун профессор унвонини олган; университетнинг минералогия кафедрасини бошқарган.
- 1930Политехника институти
Ўрта Осиё политехника институтида профессор ва минералогия кафедраси мудири бўлган.
- 1938Фан доктори
Геология-минералогия фанлари доктори даражаси тасдиқланган.
- 1940«Олтингугурт ва нефт парагенезиси» ва «Минералогия»
Олтингугурт ва нефт парагенезиси ҳақидаги монография ҳамда минералогия дарслиги нашр этилган.
- 1943Академик ва хизмат кўрсатган фан арбоби
Ўзбекистон ССР Фанлар академиясининг академиги этиб сайланган; Ўзбекистон ССР хизмат кўрсатган фан арбоби унвонини олган.
- 1944–1946Давлат мукофотлари
Меҳнат Қизил Байроқ ордени, Ленин ордени ва Улуғ Ватан урушидаги мардонавор меҳнат учун медал билан тақдирланган.
- 1972Вафоти
16-февралда Тошкентда вафот этган; Боткин қабристонига дафн қилинган.
Асарлар
- «Чимён урочишчаси петрографиясига доир» (1915)Илмий мақола
Ёзги сафарларда тўпланган материаллар асосида ёзилган биринчи илмий иш; табиатшунослик, антропология ва этнография ҳаваскорлари жамияти геология бўлими ёзувларида чоп этилган.
- «Бизга ўз олтингугуртимиз керак» (1916)Мақола
Олтингугурт конлари ҳақидаги мақола, «Рудний вестник» журналида босилган.
- «Минералогия» (1940)Дарслик
Геолог талабаларнинг бир неча авлоди ўқиган ўқув қўлланма; Москвада нашр этилган.
- «Олтингугурт ва нефт парагенезиси» (1940)Монография
Ғазли ҳудудида нефт ва газ қидириш мумкинлигини асослаган.
- «Ер пўсти минералларининг геокимёвий таснифи» (1949)Мақола
Табиий минералларнинг геокимёвий таснифини таклиф этган; Ўзбекистон ССР ФА «Маърузалар»ида чоп этилган.
- «Кремнийнинг табиий минераллари таснифи» (1949)Мақола
Ўзбекистон ССР 25 йиллигига бағишланган юбилей тўпламидаги мақола.
