Anushtegin

Anushtegin G'archay — turkiy g'ulom (harbiy qul) bo'lib, Buyuk Saljuqiylar davrida Xorazm noibi bo'lgan va Anushteginiylar xorazmshohlar sulolasining asoschisi. Tug'ilgan yili noma'lum: manbalarda u allaqachon yetuk odam sifatida uchraydi, ba'zi ma'lumotnomalardagi 1050-yil esa hech narsa bilan tasdiqlanmagan. Ismi eroniy «nush» («o'lmas») va turkiy «tegin» («shahzoda») so'zlaridan tuzilgan, G'archay laqabi esa uning kelib chiqqan joyi — hozirgi Afg'oniston hududidagi tog'li G'archiston o'lkasiga ishora qiladi.

Uning qabilaviy mansubligi haqida bahs bor: ayrim tadqiqotchilar uni o'g'uzlarning begdili urug'iga, boshqalari chigil, xalaj, qipchoq, qang'li yoki uyg'urlarga mansub deb hisoblaydi. Manbalar shunisida yakdilki, uni yoshligida saljuq lashkarboshisi Bilga Tegin sotib olgan va shu tariqa u saljuqiylar xizmatiga kirgan.

1073-yilda u sulton Malikshohning Xurosonning shimolida G'azna hukmdori Ibrohimga qarshi yurishi munosabati bilan tilga olinadi: saljuq qo'shini raqibni mag'lub etib, chegara istehkomi Sakalkandni vayron qilgan. Keyinchalik Anushtegin sultonning yaqin kishisiga aylanib, saroy lavozimi — tashtdor, ya'ni sultonning yuvinish anjomlari saqlovchisi bo'lgan.

Bu lavozim xarajatlari Xorazm daromadlaridan qoplanardi, shu sababli 1077-yil atrofida Anushtegin shu o'lkani boshqarishga tayinlangan: u shihna (harbiy hokim) unvonini olgan va «Ensiklopediya Iranika» ma'lumotiga ko'ra, xorazmshoh an'anaviy unvonini ham ega bo'lgan. Biroq to'liq hokimiyatga ega bo'lmagan: yonida Malikshoh o'g'li Sanjarning g'ulomi, noib Ekinchi ibn Ko'chkar turgan.

Anushtegin 1097-yilda vafot etdi. Sulton Berkyoruq Xorazmni Ekinchiga topshirdi, ammo u tez orada isyon ko'targan saljuq amirlari tomonidan o'ldirildi va hokimiyat Anushtegin o'g'li Qutbiddin Muhammadga o'tdi. Undan xorazmshohlarning merosiy chizig'i boshlandi; u XIII asrning birinchi uchligidagi mo'g'ul istilosigacha hukmronlik qildi. Anushtegin hukmronligining tafsilotlari manbalarda deyarli saqlanmagan.