Ануштегин

Ануштегин Ғарчай — туркий ғулом (ҳарбий қул) бўлиб, Буюк Салжуқийлар даврида Хоразм ноиби бўлган ва Ануштегинийлар хоразмшоҳлар сулоласининг асосчиси. Туғилган йили номаълум: манбаларда у аллақачон етук одам сифатида учрайди, баъзи маълумотномалардаги 1050-йил эса ҳеч нарса билан тасдиқланмаган. Исми эроний «нуш» («ўлмас») ва туркий «тегин» («шаҳзода») сўзларидан тузилган, Ғарчай лақаби эса унинг келиб чиққан жойи — ҳозирги Афғонистон ҳудудидаги тоғли Ғарчистон ўлкасига ишора қилади.

Унинг қабилавий мансублиги ҳақида баҳс бор: айрим тадқиқотчилар уни ўғузларнинг бегдили уруғига, бошқалари чигил, халаж, қипчоқ, қанғли ёки уйғурларга мансуб деб ҳисоблайди. Манбалар шунисида якдилки, уни ёшлигида салжуқ лашкарбошиси Билга Тегин сотиб олган ва шу тариқа у салжуқийлар хизматига кирган.

1073-йилда у султон Маликшоҳнинг Хуросоннинг шимолида Ғазна ҳукмдори Иброҳимга қарши юриши муносабати билан тилга олинади: салжуқ қўшини рақибни мағлуб этиб, чегара истеҳкоми Сакалкандни вайрон қилган. Кейинчалик Ануштегин султоннинг яқин кишисига айланиб, сарой лавозими — таштдор, яъни султоннинг ювиниш анжомлари сақловчиси бўлган.

Бу лавозим харажатлари Хоразм даромадларидан қопланарди, шу сабабли 1077-йил атрофида Ануштегин шу ўлкани бошқаришга тайинланган: у шиҳна (ҳарбий ҳоким) унвонини олган ва «Энсиклопедия Ираника» маълумотига кўра, хоразмшоҳ анъанавий унвонини ҳам эга бўлган. Бироқ тўлиқ ҳокимиятга эга бўлмаган: ёнида Маликшоҳ ўғли Санжарнинг ғуломи, ноиб Экинчи ибн Кўчкар турган.

Ануштегин 1097-йилда вафот этди. Султон Беркёруқ Хоразмни Экинчига топширди, аммо у тез орада исён кўтарган салжуқ амирлари томонидан ўлдирилди ва ҳокимият Ануштегин ўғли Қутбиддин Муҳаммадга ўтди. Ундан хоразмшоҳларнинг меросий чизиғи бошланди; у XIII асрнинг биринчи учлигидаги мўғул истилосигача ҳукмронлик қилди. Ануштегин ҳукмронлигининг тафсилотлари манбаларда деярли сақланмаган.