Asfandiyorxon

Asfandiyorxon (Isfandiyorxon) Xiva xonligining Qo'ng'irotlar sulolasidan bo'lgan hukmdori, 1910–1918-yillarda xon. U 1871-yilda Xivada tug'ilgan (O'zbekiston milliy ensiklopediyasi tug'ilgan yilini 1870 deb ko'rsatadi). Otasi — xon Muhammad Rahimxon II.

Otasi 1910-yilda vafot etgach, Rossiya podsho hukumatining yordami bilan taxtga o'tirgan. Rossiya imperiyasi bilan aloqalari uning unvonlarida ham aks etgan: 1910-yilda unga imperiya general-mayori unvoni berilgan, 1911-yilda podsho mulozimlari safiga qabul qilingan, 1913-yilda imperator Nikolay II dan «Oliy hazrat» unvonini olgan. Imperator uni Avliyo Stanislav va Avliyo Anna ordenlari, 1911-yilda esa Oq burgut ordeni bilan mukofotlagan. 1910 va 1914-yillarda u Peterburgda bo'lgan, 1913-yil 22-fevralda Buxoro amiri bilan birga Peterburgda jome masjidi ochilishida qatnashgan.

Hukmronligining dastlabki yillarida davlat ishlarida ma'rifatparvar vazir Islomxo'ja katta o'rin tutgan: uning tashabbusi bilan Xivada pochta-telegraf, kasalxona, yangi usuldagi maktablar va paxta tozalash zavodi qurilgan, 1908–1910-yillarda Ichan qal'ada Islomxo'ja majmuasi bunyod etilgan. Islomxo'ja 1913-yilda xon buyrug'i bilan o'ldirilgan. Xonlikda turkman yo'moqlar bilan to'qnashuvlar davom etgan; 1915-yilda Mang'itda, 1916-yil yanvarida Xo'jaylida soliqlarga qarshi xalq chiqishlari bo'lgan.

Asfandiyorxon davrida Xivada yangi madrasa va masjidlar qurilgan. 1912-yilda Nurullaboy saroyi majmuasida xonning qabulxonasi bunyod etilgan: unda turli shakldagi bir necha tantanali zal, rus modern uslubida bezatilgan taxt xonasi bor, bezak buyumlarining ko'pi Peterburg imperator chinni zavodiga buyurtma qilingan. 1910-yilda fotograf va ilk o'zbek kinorejissyori Xudoybergen Devonov xonning merosxo'ri bilan faytonda yurishini suratga olgan — bu birinchi o'zbek hujjatli kadrlaridan biri hisoblanadi.

1917-yil fevral inqilobidan keyin Yosh xivaliklar harakati ochiq faoliyat boshlagan. 5-aprelda ular xonga islohotlar talabini qo'ygan, xon manifest e'lon qilib, vakillik organi — Majlis tuzishga va'da bergan; Majlis raisi etib Bobooxun Salimov saylangan. Biroq keyinroq vaziyat keskinlashgan, Yosh xivaliklar hukumati ag'darilgan va manifestdagi islohotlar bekor qilingan.

1918-yil yanvarida xon turkman yo'moqlari boshlig'i Junaidxonni qo'shin boshlig'i (sardori karim) etib tayinlagan, Junaidxon esa tez orada hokimiyatni o'z qo'liga olgan. Asfandiyorxon 1918-yil 1-oktyabrda (Encyclopaedia Iranica 30-sentyabrga bog'laydi) Xivadagi Nurullaboy saroyida Junaidxon tomonidan o'ldirilgan. Uning o'rniga Said Abdullaxon taxtga o'tqazilgan, haqiqiy hokimiyat esa Junaidxon qo'lida qolgan; Said Abdullaxonning hukmronligi 1920-yil fevralida tugagan.