Асосий қисмга ўтиш

Асфандиёрхон

Қўнғиротлар сулоласидан Хива хони (1910–1918): Россия империяси билан яқин алоқада ҳукмронлик қилган, 1917-йилда Ёш хиваликлар талаби билан манифест эълон қилган, 1918-йилда Жунаидхон томонидан ўлдирилган.

Фаолият:
Тарихий шахс, Сиёсатчи
Туғилган:
1871 — 1 октабр 1918
Туғилган жой:
Хива, Хоразм
Отаси:
Муҳаммад Раҳимхон II

Биография

Асфандиёрхон (Исфандиёрхон) Хива хонлигининг Қўнғиротлар сулоласидан бўлган ҳукмдори, 1910–1918-йилларда хон. У 1871-йилда Хивада туғилган (Ўзбекистон миллий энсиклопедияси туғилган йилини 1870 деб кўрсатади). Отаси — хон Муҳаммад Раҳимхон II.

Отаси 1910-йилда вафот этгач, Россия подшо ҳукуматининг ёрдами билан тахтга ўтирган. Россия империяси билан алоқалари унинг унвонларида ҳам акс этган: 1910-йилда унга империя генерал-маёри унвони берилган, 1911-йилда подшо мулозимлари сафига қабул қилинган, 1913-йилда император Николай II дан «Олий ҳазрат» унвонини олган. Император уни Авлиё Станислав ва Авлиё Анна орденлари, 1911-йилда эса Оқ бургут ордени билан мукофотлаган. 1910 ва 1914-йилларда у Петербургда бўлган, 1913-йил 22-февралда Бухоро амири билан бирга Петербургда жоме масжиди очилишида қатнашган.

Ҳукмронлигининг дастлабки йилларида давлат ишларида маърифатпарвар вазир Исломхўжа катта ўрин тутган: унинг ташаббуси билан Хивада почта-телеграф, касалхона, янги усулдаги мактаблар ва пахта тозалаш заводи қурилган, 1908–1910-йилларда Ичан қалъада Исломхўжа мажмуаси бунёд этилган. Исломхўжа 1913-йилда хон буйруғи билан ўлдирилган. Хонликда туркман йўмоқлар билан тўқнашувлар давом этган; 1915-йилда Манғитда, 1916-йил январида Хўжайлида солиқларга қарши халқ чиқишлари бўлган.

Асфандиёрхон даврида Хивада янги мадраса ва масжидлар қурилган. 1912-йилда Нуруллабой саройи мажмуасида хоннинг қабулхонаси бунёд этилган: унда турли шаклдаги бир неча тантанали зал, рус модерн услубида безатилган тахт хонаси бор, безак буюмларининг кўпи Петербург император чинни заводига буюртма қилинган. 1910-йилда фотограф ва илк ўзбек кинорежиссёри Худойберген Девонов хоннинг меросхўри билан файтонда юришини суратга олган — бу биринчи ўзбек ҳужжатли кадрларидан бири ҳисобланади.

1917-йил феврал инқилобидан кейин Ёш хиваликлар ҳаракати очиқ фаолият бошлаган. 5-апрелда улар хонга ислоҳотлар талабини қўйган, хон манифест эълон қилиб, вакиллик органи — Мажлис тузишга ваъда берган; Мажлис раиси этиб Бобоохун Салимов сайланган. Бироқ кейинроқ вазият кескинлашган, Ёш хиваликлар ҳукумати ағдарилган ва манифестдаги ислоҳотлар бекор қилинган.

1918-йил январида хон туркман йўмоқлари бошлиғи Жунаидхонни қўшин бошлиғи (сардори карим) этиб тайинлаган, Жунаидхон эса тез орада ҳокимиятни ўз қўлига олган. Асфандиёрхон 1918-йил 1-октябрда (Encyclopaedia Iranica 30-сентябрга боғлайди) Хивадаги Нуруллабой саройида Жунаидхон томонидан ўлдирилган. Унинг ўрнига Саид Абдуллахон тахтга ўтқазилган, ҳақиқий ҳокимият эса Жунаидхон қўлида қолган; Саид Абдуллахоннинг ҳукмронлиги 1920-йил февралида тугаган.

Карьера

Ҳаёт йўли

  1. 1871
    Туғилиши

    Хивада Муҳаммад Раҳимхон II оиласида туғилган.

  2. 1910
    Тахтга чиқиши

    Отаси вафотидан сўнг Хива хони бўлган; шу йили Россия империяси генерал-маёри унвонини олган.

  3. 1911
    Подшо мулозимлари сафида

    Россия подшоси мулозимлари сафига қабул қилинган ва Оқ бургут ордени билан тақдирланган.

  4. 1912
    Қабулхона қурилиши

    Нуруллабой саройи мажмуасида хон қабулхонаси бунёд этилган.

  5. 1913
    Унвон ва Исломхўжанинг ўлими

    Николай II дан «Олий ҳазрат» унвонини олган; вазир Исломхўжа ўлдирилган; 22-февралда Петербургда жоме масжиди очилишида қатнашган.

  6. 1917
    Манифест

    5-апрелда Ёш хиваликлар босими билан ислоҳотлар манифестини эълон қилган, Мажлис тузилган; кейинроқ ислоҳотлар бекор қилинган.

  7. 1918
    Жунаидхоннинг кучайиши

    Январда Жунаидхонни қўшин бошлиғи этиб тайинлаган.

  8. 1918
    Вафоти

    1-октябрда Хивадаги Нуруллабой саройида Жунаидхон томонидан ўлдирилган.

Мерос

Асфандиёрхон Хива хонлигининг Россия империяси билан яқин алоқада бўлган сўнгги даври ҳукмдори эди. Унинг ўлимидан сўнг тахтга ўтқазилган Саид Абдуллахоннинг ҳукмронлиги 1920-йил февралида тугаган. Хивада унинг давридан Нуруллабой саройидаги қабулхона, Исломхўжа мажмуаси каби ёдгорликлар қолган; хонни суратга олган 1911-йилга оид рангли сурат Прокудин-Горский тўпламида сақланади.

Давр: Қўнғиротлар сулоласи ҳукмронлигининг сўнгги даври, XX аср боши
  • Муҳаммад Раҳимхон II вафот этиб, Асфандиёрхон Хива хони бўлган (1910)
  • Нуруллабой саройида хон қабулхонаси қурилган (1912)
  • Вазир Исломхўжа ўлдирилган (1913)
  • Ёш хиваликлар талаби билан ислоҳотлар манифести эълон қилинган (1917)
  • Жунаидхон Асфандиёрхонни ўлдириб, ҳокимиятни қўлга олган (1918)
Асфандиёрхон (1871–1918) — Тарихий шахс | Shaxs.uz