Асфандиёрхон
Қўнғиротлар сулоласидан Хива хони (1910–1918): Россия империяси билан яқин алоқада ҳукмронлик қилган, 1917-йилда Ёш хиваликлар талаби билан манифест эълон қилган, 1918-йилда Жунаидхон томонидан ўлдирилган.
Биография
Асфандиёрхон (Исфандиёрхон) Хива хонлигининг Қўнғиротлар сулоласидан бўлган ҳукмдори, 1910–1918-йилларда хон. У 1871-йилда Хивада туғилган (Ўзбекистон миллий энсиклопедияси туғилган йилини 1870 деб кўрсатади). Отаси — хон Муҳаммад Раҳимхон II.
Отаси 1910-йилда вафот этгач, Россия подшо ҳукуматининг ёрдами билан тахтга ўтирган. Россия империяси билан алоқалари унинг унвонларида ҳам акс этган: 1910-йилда унга империя генерал-маёри унвони берилган, 1911-йилда подшо мулозимлари сафига қабул қилинган, 1913-йилда император Николай II дан «Олий ҳазрат» унвонини олган. Император уни Авлиё Станислав ва Авлиё Анна орденлари, 1911-йилда эса Оқ бургут ордени билан мукофотлаган. 1910 ва 1914-йилларда у Петербургда бўлган, 1913-йил 22-февралда Бухоро амири билан бирга Петербургда жоме масжиди очилишида қатнашган.
Ҳукмронлигининг дастлабки йилларида давлат ишларида маърифатпарвар вазир Исломхўжа катта ўрин тутган: унинг ташаббуси билан Хивада почта-телеграф, касалхона, янги усулдаги мактаблар ва пахта тозалаш заводи қурилган, 1908–1910-йилларда Ичан қалъада Исломхўжа мажмуаси бунёд этилган. Исломхўжа 1913-йилда хон буйруғи билан ўлдирилган. Хонликда туркман йўмоқлар билан тўқнашувлар давом этган; 1915-йилда Манғитда, 1916-йил январида Хўжайлида солиқларга қарши халқ чиқишлари бўлган.
Асфандиёрхон даврида Хивада янги мадраса ва масжидлар қурилган. 1912-йилда Нуруллабой саройи мажмуасида хоннинг қабулхонаси бунёд этилган: унда турли шаклдаги бир неча тантанали зал, рус модерн услубида безатилган тахт хонаси бор, безак буюмларининг кўпи Петербург император чинни заводига буюртма қилинган. 1910-йилда фотограф ва илк ўзбек кинорежиссёри Худойберген Девонов хоннинг меросхўри билан файтонда юришини суратга олган — бу биринчи ўзбек ҳужжатли кадрларидан бири ҳисобланади.
1917-йил феврал инқилобидан кейин Ёш хиваликлар ҳаракати очиқ фаолият бошлаган. 5-апрелда улар хонга ислоҳотлар талабини қўйган, хон манифест эълон қилиб, вакиллик органи — Мажлис тузишга ваъда берган; Мажлис раиси этиб Бобоохун Салимов сайланган. Бироқ кейинроқ вазият кескинлашган, Ёш хиваликлар ҳукумати ағдарилган ва манифестдаги ислоҳотлар бекор қилинган.
1918-йил январида хон туркман йўмоқлари бошлиғи Жунаидхонни қўшин бошлиғи (сардори карим) этиб тайинлаган, Жунаидхон эса тез орада ҳокимиятни ўз қўлига олган. Асфандиёрхон 1918-йил 1-октябрда (Encyclopaedia Iranica 30-сентябрга боғлайди) Хивадаги Нуруллабой саройида Жунаидхон томонидан ўлдирилган. Унинг ўрнига Саид Абдуллахон тахтга ўтқазилган, ҳақиқий ҳокимият эса Жунаидхон қўлида қолган; Саид Абдуллахоннинг ҳукмронлиги 1920-йил февралида тугаган.
Карьера
Ҳаёт йўли
- 1871Туғилиши
Хивада Муҳаммад Раҳимхон II оиласида туғилган.
- 1910Тахтга чиқиши
Отаси вафотидан сўнг Хива хони бўлган; шу йили Россия империяси генерал-маёри унвонини олган.
- 1911Подшо мулозимлари сафида
Россия подшоси мулозимлари сафига қабул қилинган ва Оқ бургут ордени билан тақдирланган.
- 1912Қабулхона қурилиши
Нуруллабой саройи мажмуасида хон қабулхонаси бунёд этилган.
- 1913Унвон ва Исломхўжанинг ўлими
Николай II дан «Олий ҳазрат» унвонини олган; вазир Исломхўжа ўлдирилган; 22-февралда Петербургда жоме масжиди очилишида қатнашган.
- 1917Манифест
5-апрелда Ёш хиваликлар босими билан ислоҳотлар манифестини эълон қилган, Мажлис тузилган; кейинроқ ислоҳотлар бекор қилинган.
- 1918Жунаидхоннинг кучайиши
Январда Жунаидхонни қўшин бошлиғи этиб тайинлаган.
- 1918Вафоти
1-октябрда Хивадаги Нуруллабой саройида Жунаидхон томонидан ўлдирилган.
Мерос
Асфандиёрхон Хива хонлигининг Россия империяси билан яқин алоқада бўлган сўнгги даври ҳукмдори эди. Унинг ўлимидан сўнг тахтга ўтқазилган Саид Абдуллахоннинг ҳукмронлиги 1920-йил февралида тугаган. Хивада унинг давридан Нуруллабой саройидаги қабулхона, Исломхўжа мажмуаси каби ёдгорликлар қолган; хонни суратга олган 1911-йилга оид рангли сурат Прокудин-Горский тўпламида сақланади.
Давр: Қўнғиротлар сулоласи ҳукмронлигининг сўнгги даври, XX аср боши- Муҳаммад Раҳимхон II вафот этиб, Асфандиёрхон Хива хони бўлган (1910)
- Нуруллабой саройида хон қабулхонаси қурилган (1912)
- Вазир Исломхўжа ўлдирилган (1913)
- Ёш хиваликлар талаби билан ислоҳотлар манифести эълон қилинган (1917)
- Жунаидхон Асфандиёрхонни ўлдириб, ҳокимиятни қўлга олган (1918)
