Aydabol bi

Qozoq xonligi davrida yashagan, O'rta juz arg'inlarining Suyindiq urug'idan chiqqan biy va notiq; rivoyatlarga ko'ra, Toshkentda tug'ilgan, adolatli hukmlari bilan mashhur bo'lgan.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Tarixiy shaxs
Haqiqiy ismi:: Aydabol Qulboldi o'g'li
Taxallusi:: Aydabul
Tug'ilgan:: taxminan 1599 — taxminan 1680
Tug'ilgan joy:: Toshkent
Otasi:: Qulboldi botir

Biografiya

Aydabol bi botir Qulboldining o'g'li bo'lib, qozoqlarning O'rta juzidagi argin qabilasining Suyindiq urug'idan edi. Nasabnomalar uning ajdodlarini mashhur urug' boshliqlari va botirlarga bog'laydi, ismi esa qozoq og'zaki an'anasi va shajara yozuvlarida saqlanib qolgan. U haqidagi manbalar kam va ko'p jihatdan rivoyatlarga tayanadi, shuning uchun hayot yillari taxminiydir.

Vikipediya va boshqa ma'lumotnomalardagi ma'lumotlarga ko'ra, u taxminan 1599-yilda Toshkentda tug'ilgan. XVII asrda shahar Qozoq xonligining ta'sir doirasida bo'lgan va qozoq an'anasida Toshkent o'sha davr biylari va xonlari bilan bog'langan. Biroq qozoqcha Vikipediyada Aydabol Toshkent atrofida o'sgani aytilgan xolos, hayot yillari esa rus va o'zbek maqolalaridagidan boshqacha ko'rsatilgan.

Uni o'n uch yoshidayoq biy deb tan olishgan. Biylar odamlar va urug'lar o'rtasidagi nizolarni urf-odat huquqi asosida hal qilgan, Aydabolning shuhrati notiqligi va adolatli hukmlariga tayangan. «Aydabol bi aytqan eken» («Aydabol bi shunday degan ekan») iborasi xalq tilida pand-nasihat sifatida qolgan. Bir rivoyatga ko'ra, qiyin da'voda u hukmim noto'g'ri chiqsa, o'g'li Taygeltirni qattiq jazoga tortishsin, deb qasam ichgan.

Aydabol uch marta uylangan, turli rivoyatlarga ko'ra to'qqiz o'g'li va Aqbilek ismli qizi bo'lgan. Rivoyatlarda o'g'illari oqin, biy va botirlar, qizi esa folbin va mohir to'quvchi sifatida tasvirlanadi. Qozoqcha Vikipediyada boshqacha ma'lumot keltirilgan: to'rt xotin va to'qqiz o'g'il. Aydabol va uning o'g'illari haqidagi hikoyalarni qozoq ma'rifatparvari Mashhur-Jusup Ko'pey yozib qoldirgan.

Vafot etgan sanasi va holatlari noma'lum; adabiyotda 1680-yil tilga olinadi. Biyning xotirasi nomlarda saqlanadi — Qozog'istonning Akmola viloyatidagi Aydabol ko'li va Aydabol posyolkasi, XIX asrda esa Pavlodar uyezdidagi bir volost uning nomi bilan atalgan. Qozog'istonning ko'plab taniqli kishilari o'zlarini Aydabol avlodidan deb hisoblaydi.

Hayot yo'li

taxminan 1599
Tug'ilishi
Vikipediya ma'lumotlariga ko'ra, Toshkentda argin qabilasining Suyindiq urug'idan chiqqan botir Qulboldi oilasida tug'ilgan.
taxminan 1612
Biy deb tan olinishi
O'n uch yoshida xalq uni biy — hakam va notiq deb tan olgan.
XVII asr o'rtalari
Hakamlik shuhrati
Adolatli hukmlari va notiqligi bilan tanilgan; qozoqcha Vikipediyaga ko'ra, Batir va Tauke xonlar davrida faoliyat yuritgan.
taxminan 1680
Vafoti
Sana va holatlari noma'lum; adabiyotda 1680-yil tilga olinadi.
XIX asr
Nomlarda xotirasi
Pavlodar uyezdidagi volost uning nomi bilan atalgan; Akmola viloyatidagi Aydabol ko'li va posyolkasi ham shu nomni olib yuradi.
XIX asr oxiri — XX asr boshi
Rivoyatlarning yozib olinishi
Biy va uning o'g'illari haqidagi hikoyalar qozoq ma'rifatparvari Mashhur-Jusup Ko'pey merosida saqlangan.

Meros

Aydabol bi qozoq an'anasida adolatli hakam va notiq timsoli bo'lib qolgan: uning so'zi maqolga aylangan, Suyindiq urug'ining bir tarmog'i uning nomini olib yuradi. Rivoyatga ko'ra, undan ko'p avlod tarqalgan va Qozog'istonning bir qator taniqli kishilari nasabini unga bog'laydi. U Toshkent bilan taxminiy tug'ilgan joyi sifatida bog'liq, bu esa qozoqlar va o'zbeklarning umumiy tarixiga tegadi.

Davr: Qozoq xonligi, XVII asr

Toshkentda tug'ilgan yili (taxminan; Qozoq xonligi davri) (1599)
Vafot etgan yili (taxminan) (1680)