Айдабол би
Қозоқ хонлиги даврида яшаган, Ўрта жуз арғинларининг Суйиндиқ уруғидан чиққан бий ва нотиқ; ривоятларга кўра, Тошкентда туғилган, адолатли ҳукмлари билан машҳур бўлган.
- Фаолият:
- Тарихий шахс
- Ҳақиқий исми:
- Айдабол Қулболди ўғли
- Тахаллуси:
- Айдабул
- Туғилган:
- тахминан 1599 — тахминан 1680
- Туғилган жой:
- Тошкент
- Отаси:
- Қулболди ботир
Биография
Айдабол би ботир Қулболдининг ўғли бўлиб, қозоқларнинг Ўрта жузидаги аргин қабиласининг Суйиндиқ уруғидан эди. Насабномалар унинг аждодларини машҳур уруғ бошлиқлари ва ботирларга боғлайди, исми эса қозоқ оғзаки анъанаси ва шажара ёзувларида сақланиб қолган. У ҳақидаги манбалар кам ва кўп жиҳатдан ривоятларга таянади, шунинг учун ҳаёт йиллари тахминийдир.
Википедия ва бошқа маълумотномалардаги маълумотларга кўра, у тахминан 1599-йилда Тошкентда туғилган. XVII асрда шаҳар Қозоқ хонлигининг таъсир доирасида бўлган ва қозоқ анъанасида Тошкент ўша давр бийлари ва хонлари билан боғланган. Бироқ қозоқча Википедияда Айдабол Тошкент атрофида ўсгани айтилган холос, ҳаёт йиллари эса рус ва ўзбек мақолаларидагидан бошқача кўрсатилган.
Уни ўн уч ёшидаёқ бий деб тан олишган. Бийлар одамлар ва уруғлар ўртасидаги низоларни урф-одат ҳуқуқи асосида ҳал қилган, Айдаболнинг шуҳрати нотиқлиги ва адолатли ҳукмларига таянган. «Айдабол би айтқан экен» («Айдабол би шундай деган экан») ибораси халқ тилида панд-насиҳат сифатида қолган. Бир ривоятга кўра, қийин даъвода у ҳукмим нотўғри чиқса, ўғли Тайгелтирни қаттиқ жазога тортишсин, деб қасам ичган.
Айдабол уч марта уйланган, турли ривоятларга кўра тўққиз ўғли ва Ақбилек исмли қизи бўлган. Ривоятларда ўғиллари оқин, бий ва ботирлар, қизи эса фолбин ва моҳир тўқувчи сифатида тасвирланади. Қозоқча Википедияда бошқача маълумот келтирилган: тўрт хотин ва тўққиз ўғил. Айдабол ва унинг ўғиллари ҳақидаги ҳикояларни қозоқ маърифатпарвари Машҳур-Жусуп Кўпей ёзиб қолдирган.
Вафот этган санаси ва ҳолатлари номаълум; адабиётда 1680-йил тилга олинади. Бийнинг хотираси номларда сақланади — Қозоғистоннинг Акмола вилоятидаги Айдабол кўли ва Айдабол посёлкаси, XIX асрда эса Павлодар уездидаги бир волост унинг номи билан аталган. Қозоғистоннинг кўплаб таниқли кишилари ўзларини Айдабол авлодидан деб ҳисоблайди.
Ҳаёт йўли
- тахминан 1599Туғилиши
Википедия маълумотларига кўра, Тошкентда аргин қабиласининг Суйиндиқ уруғидан чиққан ботир Қулболди оиласида туғилган.
- тахминан 1612Бий деб тан олиниши
Ўн уч ёшида халқ уни бий — ҳакам ва нотиқ деб тан олган.
- XVII аср ўрталариҲакамлик шуҳрати
Адолатли ҳукмлари ва нотиқлиги билан танилган; қозоқча Википедияга кўра, Батир ва Тауке хонлар даврида фаолият юритган.
- тахминан 1680Вафоти
Сана ва ҳолатлари номаълум; адабиётда 1680-йил тилга олинади.
- XIX асрНомларда хотираси
Павлодар уездидаги волост унинг номи билан аталган; Акмола вилоятидаги Айдабол кўли ва посёлкаси ҳам шу номни олиб юради.
- XIX аср охири — XX аср бошиРивоятларнинг ёзиб олиниши
Бий ва унинг ўғиллари ҳақидаги ҳикоялар қозоқ маърифатпарвари Машҳур-Жусуп Кўпей меросида сақланган.
Мерос
Айдабол би қозоқ анъанасида адолатли ҳакам ва нотиқ тимсоли бўлиб қолган: унинг сўзи мақолга айланган, Суйиндиқ уруғининг бир тармоғи унинг номини олиб юради. Ривоятга кўра, ундан кўп авлод тарқалган ва Қозоғистоннинг бир қатор таниқли кишилари насабини унга боғлайди. У Тошкент билан тахминий туғилган жойи сифатида боғлиқ, бу эса қозоқлар ва ўзбекларнинг умумий тарихига тегади.
Давр: Қозоқ хонлиги, XVII аср- Тошкентда туғилган йили (тахминан; Қозоқ хонлиги даври) (1599)
- Вафот этган йили (тахминан) (1680)