Chingiz Aytmatov

Chingiz Aytmatov 1928-yil 12-dekabrda Qirg'izistonning Talas vodiysidagi Sheker qishlog'ida (o'sha paytda Qirg'iz ASSR) tug'ilgan. Otasi To'raqul Aytmatov dehqonlar faolidan Qirg'iziston sovet va partiya arbobi darajasiga ko'tarilgan, biroq 1937-yilda hibsga olinib, 1938-yilda otib tashlangan. Onasi Nagima Abduvaliyeva millati tatar bo'lib, armiyada siyosiy xodim, keyinchalik jamoat arbobi bo'lgan. Otasi qamoqqa olinishidan biroz oldin oila Shekerga ko'chib kelgan va bolalar shu yerda ulg'aygan. Urush yillarida o'n to'rt yoshli Chingiz ovul sovetida kotib bo'lib ishlagan, o'qituvchilik va boshqa yumushlar bilan ham shug'ullangan.

Sakkiz sinfni bitirgach, Qozog'istondagi Jambul zootexnikumida o'qib, uni a'lo baholar bilan tamomlagan. 1948-yilda Frunzedagi (hozirgi Bishkek) Qirg'iz qishloq xo'jaligi institutiga kirib, 1953-yilda bitirgan va keyingi uch yil chorvachilik sohasida ishlagan. Shu yillarda yoza boshlagan: rus tilidagi ilk hikoyasi «Gazetachi Dzyuyo» 1952-yilda bosilgan. 1956–1958-yillarda Moskvadagi M. Gorkiy nomidagi Adabiyot instituti qoshidagi Oliy adabiyot kurslarida o'qigan.

1957-yilda «Ala-Too» jurnalida qirg'iz tilidagi «Yuzma-yuz» qissasi chiqqan. 1958-yilda bosilgan «Jamila» qissasi yozuvchiga xalqaro shuhrat keltirgan, uni fransuz tiliga Lui Aragon tarjima qilgan. So'ng «Bo'tako'z» (1960), «Sarvqomat dilbarim» (1961), «Birinchi muallim» (1962) va «Momo yer» (1963) qissalari chiqqan; 1963-yilda «Tog' va cho'l qissalari» kitobi uchun Lenin mukofotiga sazovor bo'lgan. 1959-yilda Kommunistik partiyaga kirgan, 1959–1960-yillarda «Literaturniy Kirgizstan» jurnalining bosh muharriri, ayni paytda «Pravda» gazetasining Qirg'izistondagi muxbiri bo'lgan. Dastlabki asarlarini asosan qirg'iz tilida yozib, ba'zilarini o'zi rus tiliga o'girgan, 1960-yillarning o'rtalaridan esa asosan rus tilida yozgan.

«Alvido, Gulsari!» (1966) qissasi 1968-yilda SSSR Davlat mukofotiga loyiq topilgan. «Oq kema» (1970) qissasi asosida rejissyor Bolotbek Shamshiyev film suratga olgan; film uchun yozilgan adabiy asos 1977-yilda yozuvchiga ikkinchi Davlat mukofotini keltirgan. Qozoq dramaturgi Kaltay Muhamedjanov bilan hamkorlikda «Fudziyamaga chiqish» (1973) pyesasini yozgan. «Erta qaytgan turnalar» (1975) va «Sohil yoqalab chopayotgan olapar» (1977) qissalaridan keyin «Asrga tatigulik kun» (1980) romani chiqqan: undagi xotirasidan mahrum etilgan asir — manqurt haqidagi rivoyat asarning asosiy ramziy timsollaridan biriga aylangan. Bu roman uchun 1983-yilda uchinchi Davlat mukofotini olgan. 1978-yilda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni berilgan. «Qiyomat» (1986) romani uning SSSRda chop etilgan so'nggi asari bo'lgan.

Aytmatov jamoat va siyosiy ishlarda ham qatnashgan: 1966–1989-yillarda SSSR Oliy Sovetining Millatlar Soveti deputati, 1989–1991-yillarda SSSR xalq deputati bo'lgan, SSSR Prezident kengashiga a'zo bo'lgan, 1986–1991-yillarda Qirg'iziston Yozuvchilar uyushmasining birinchi kotibi, «Inostrannaya literatura» jurnalining bosh muharriri bo'lgan, «Issiqko'l forumi» xalqaro harakatini boshlab bergan. 1974-yilda Qirg'iziston SSR Fanlar akademiyasining akademigi etib saylangan. 1973-yilda A. Soljenitsin va A. Saxarovni qoralagan sovet yozuvchilari maktubini imzolaganlar orasida bo'lgan. 1990-yildan SSSRning (1992-yildan Rossiyaning) Lyuksemburgdagi elchisi, 1994–2006-yillarda Qirg'izistonning Benilyuks mamlakatlaridagi elchisi bo'lgan. Bu yillarda «Chingizxonning oq buluti», «Kassandra tamg'asi» (1994), «Tog'lar qulaganda» («Abadiy kelin», 2006) asarlari chiqqan. 1997-yilda Qirg'iziston Respublikasi Qahramoni unvoniga sazovor bo'lgan.

O'zbekiston milliy ensiklopediyasiga ko'ra, Aytmatovning deyarli barcha asarlari o'zbek tilida nashr etilgan va o'zbek teatrlarida sahnalashtirilgan, «Momo yer» asariga bastakor I. Akbarov musiqa yozgan. Yozuvchi O'zbekistonning «Do'stlik» (1995) va «Buyuk xizmatlari uchun» (1998) ordenlari bilan taqdirlangan; ikkinchi orden o'zbek va qirg'iz xalqlari do'stligini mustahkamlashdagi hissasi uchun, 70 yoshga to'lishi munosabati bilan berilgan.

2008-yil may oyida Aytmatov Germaniyaning Nyurnberg shahridagi kasalxonada davolangan va 10-iyunda shu yerda vafot etgan. U 14-iyunda Bishkek yaqinidagi «Ata-Beyit» yodgorlik majmuasida dafn etilgan, Qirg'izistonda dafn kuni motam kuni deb e'lon qilingan. 2018-yilda O'zbekiston Prezidentining qarori bilan yozuvchi tavalludining 90 yilligi nishonlangan: «Chingiz Aytmatov va O'zbekiston» xotira kitobini chiqarish, hujjatli film yaratish va Toshkent ko'chalaridan biriga uning nomini berish belgilangan, o'sha yili poytaxtdagi ko'chalardan biri Chingiz Aytmatov nomi bilan atalgan. 2023-yilda, 95 yilligi munosabati bilan, «O'zbekiston» nashriyoti adibning o'n jildlik «Asarlar» to'plamini o'zbek tilida chiqargan. Asarlari 170 dan ortiq tilga tarjima qilingan.