Чингиз Айтматов

Чингиз Айтматов 1928-йил 12-декабрда Қирғизистоннинг Талас водийсидаги Шекер қишлоғида (ўша пайтда Қирғиз АССР) туғилган. Отаси Тўрақул Айтматов деҳқонлар фаолидан Қирғизистон совет ва партия арбоби даражасига кўтарилган, бироқ 1937-йилда ҳибсга олиниб, 1938-йилда отиб ташланган. Онаси Нагима Абдувалиева миллати татар бўлиб, армияда сиёсий ходим, кейинчалик жамоат арбоби бўлган. Отаси қамоққа олинишидан бироз олдин оила Шекерга кўчиб келган ва болалар шу ерда улғайган. Уруш йилларида ўн тўрт ёшли Чингиз овул советида котиб бўлиб ишлаган, ўқитувчилик ва бошқа юмушлар билан ҳам шуғулланган.

Саккиз синфни битиргач, Қозоғистондаги Жамбул зоотехникумида ўқиб, уни аъло баҳолар билан тамомлаган. 1948-йилда Фрунзедаги (ҳозирги Бишкек) Қирғиз қишлоқ хўжалиги институтига кириб, 1953-йилда битирган ва кейинги уч йил чорвачилик соҳасида ишлаган. Шу йилларда ёза бошлаган: рус тилидаги илк ҳикояси «Газетачи Дзюё» 1952-йилда босилган. 1956–1958-йилларда Москвадаги М. Горкий номидаги Адабиёт институти қошидаги Олий адабиёт курсларида ўқиган.

1957-йилда «Ала-Тоо» журналида қирғиз тилидаги «Юзма-юз» қиссаси чиққан. 1958-йилда босилган «Жамила» қиссаси ёзувчига халқаро шуҳрат келтирган, уни франсуз тилига Луи Арагон таржима қилган. Сўнг «Бўтакўз» (1960), «Сарвқомат дилбарим» (1961), «Биринчи муаллим» (1962) ва «Момо ер» (1963) қиссалари чиққан; 1963-йилда «Тоғ ва чўл қиссалари» китоби учун Ленин мукофотига сазовор бўлган. 1959-йилда Коммунистик партияга кирган, 1959–1960-йилларда «Литературний Киргизстан» журналининг бош муҳаррири, айни пайтда «Правда» газетасининг Қирғизистондаги мухбири бўлган. Дастлабки асарларини асосан қирғиз тилида ёзиб, баъзиларини ўзи рус тилига ўгирган, 1960-йилларнинг ўрталаридан эса асосан рус тилида ёзган.

«Алвидо, Гулсари!» (1966) қиссаси 1968-йилда СССР Давлат мукофотига лойиқ топилган. «Оқ кема» (1970) қиссаси асосида режиссёр Болотбек Шамшиев филм суратга олган; филм учун ёзилган адабий асос 1977-йилда ёзувчига иккинчи Давлат мукофотини келтирган. Қозоқ драматурги Калтай Муҳамеджанов билан ҳамкорликда «Фудзиямага чиқиш» (1973) песасини ёзган. «Эрта қайтган турналар» (1975) ва «Соҳил ёқалаб чопаётган олапар» (1977) қиссаларидан кейин «Асрга татигулик кун» (1980) романи чиққан: ундаги хотирасидан маҳрум этилган асир — манқурт ҳақидаги ривоят асарнинг асосий рамзий тимсолларидан бирига айланган. Бу роман учун 1983-йилда учинчи Давлат мукофотини олган. 1978-йилда Социалистик Меҳнат Қаҳрамони унвони берилган. «Қиёмат» (1986) романи унинг СССРда чоп этилган сўнгги асари бўлган.

Айтматов жамоат ва сиёсий ишларда ҳам қатнашган: 1966–1989-йилларда СССР Олий Советининг Миллатлар Совети депутати, 1989–1991-йилларда СССР халқ депутати бўлган, СССР Президент кенгашига аъзо бўлган, 1986–1991-йилларда Қирғизистон Ёзувчилар уюшмасининг биринчи котиби, «Иностранная литература» журналининг бош муҳаррири бўлган, «Иссиқкўл форуми» халқаро ҳаракатини бошлаб берган. 1974-йилда Қирғизистон ССР Фанлар академиясининг академиги этиб сайланган. 1973-йилда А. Солженитсин ва А. Сахаровни қоралаган совет ёзувчилари мактубини имзолаганлар орасида бўлган. 1990-йилдан СССРнинг (1992-йилдан Россиянинг) Люксембургдаги элчиси, 1994–2006-йилларда Қирғизистоннинг Бенилюкс мамлакатларидаги элчиси бўлган. Бу йилларда «Чингизхоннинг оқ булути», «Кассандра тамғаси» (1994), «Тоғлар қулаганда» («Абадий келин», 2006) асарлари чиққан. 1997-йилда Қирғизистон Республикаси Қаҳрамони унвонига сазовор бўлган.

Ўзбекистон миллий энсиклопедиясига кўра, Айтматовнинг деярли барча асарлари ўзбек тилида нашр этилган ва ўзбек театрларида саҳналаштирилган, «Момо ер» асарига бастакор И. Акбаров мусиқа ёзган. Ёзувчи Ўзбекистоннинг «Дўстлик» (1995) ва «Буюк хизматлари учун» (1998) орденлари билан тақдирланган; иккинчи орден ўзбек ва қирғиз халқлари дўстлигини мустаҳкамлашдаги ҳиссаси учун, 70 ёшга тўлиши муносабати билан берилган.

2008-йил май ойида Айтматов Германиянинг Нюрнберг шаҳридаги касалхонада даволанган ва 10-июнда шу ерда вафот этган. У 14-июнда Бишкек яқинидаги «Ата-Бейит» ёдгорлик мажмуасида дафн этилган, Қирғизистонда дафн куни мотам куни деб эълон қилинган. 2018-йилда Ўзбекистон Президентининг қарори билан ёзувчи таваллудининг 90 йиллиги нишонланган: «Чингиз Айтматов ва Ўзбекистон» хотира китобини чиқариш, ҳужжатли филм яратиш ва Тошкент кўчаларидан бирига унинг номини бериш белгиланган, ўша йили пойтахтдаги кўчалардан бири Чингиз Айтматов номи билан аталган. 2023-йилда, 95 йиллиги муносабати билан, «Ўзбекистон» нашриёти адибнинг ўн жилдлик «Асарлар» тўпламини ўзбек тилида чиқарган. Асарлари 170 дан ортиқ тилга таржима қилинган.