Doniyolbiy
Mang'itlar sulolasidan otaliq: 1758–1785-yillarda Buxoro xonligini amalda boshqargan, xon unvonini qabul qilmagan.
- Faoliyat:
- Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Hukmdor
- Haqiqiy ismi:
- Doniyolbiy ibn Xudoyorbiy
- Hayot yillari:
- taxminan 1720 — 1785
- Otasi:
- Xudoyorbiy
- Farzandlar:
Biografiya
Doniyolbiy Xudoyorbiyning o'g'li, mang'itlarning nufuzli bekidan bo'lib, Buxoro xonligini 1758–1785-yillarda otaliq unvoni bilan boshqargan. U sulola asoschisi Muhammad Rahimning amakisi edi. Tug'ilgan yili aniq emas: ingliz Vikipediyasida 1720, Vikimaʼlumotlarda 1730 deb yozilgan. Muhammad Rahim vafot etganda (1758) uning o'g'li bo'lmagani sababli Doniyolbiy hokimiyatni oldi; bundan avval u Miyonkol hokimi edi.
Dastlab taxtga voyaga yetmagan Fozilto'ra o'tqazildi. Biroq viloyat hokimlari va qabila amirlari (kenagas, yuz, bahrin, burqut, saroy) bunga norozi bo'lib, o'n mingga yaqin yigit bilan Buxoroga yurish qildi. Doniyolbiy ular bilan kelishuvga erishdi: Fozilto'ra xonlikdan chetlatilib, Ashtarxoniy shahzodalardan Abulg'ozi nomigagina xon qilindi, haqiqiy hokimiyat va otaliq lavozimi esa Doniyolbiyda qoldi. U xon unvonini qabul qilmay, otaliq unvoni bilan qanoatlangan.
Uning davrida ham ichki urushlar tinmadi: Karmana, O'ratepa, Nurota, Sherobod, Boysun kabi joylardagi mahalliy kuchlar markazdan ajralishga urindi. 1761-yilda Rossiyaga elchi yuborilgani, Usmonli davlati bilan elchi almashinuvi ham qayd etilgan. 1781-yilda Rossiya savdo bitimi tuzishni taklif qilganda, Doniyolbiy 92 o'zbek qabilasi boshliqlarining roziligisiz imzo qo'ya olmasligini bildirgan; bu markaziy hokimiyat Muhammad Rahim davridagidan ancha zaif bo'lganini ko'rsatadi. Qo'shin uchun joriy qilingan ko'p soliqlar hunarmandlar va savdogarlarni norozi qildi.
1784-yilda Buxoroda qo'zg'olon bo'lib, unda mingga yaqin kishi halok bo'ldi, Doniyolbiy esa hokimiyatni shahar ahli orasida obro'li o'g'li Shohmurodga topshirishga majbur bo'ldi. Tarixchi Muhammad Yoqub uni saxiy va mehribon hokim, ammo moliya ishlariga qiziqmagan kishi deb ta'riflagan. Uning davrida (1777) Xalifa Xudoydod majmuasi (masjid, madrasa, sardoba, mozor) qurila boshlangan. Doniyolbiy 1785-yilda vafot etgan va Buxoroda Bahouddin Naqshband qabri yonida dafn etilgan.
Hayot yo'li
- 1758Otaliq bo'lishi
Muhammad Rahim vafotidan so'ng hokimiyatni oldi; avval Miyonkol hokimi edi.
- 1758Abulg'ozi xon qilindi
Qo'zg'olonchilar bilan kelishuv: Fozilto'ra o'rniga nomigagina Abulg'ozi xon bo'ldi.
- 1761Rossiyaga elchi
Rossiya imperiyasiga elchilik yuborilgan.
- 1777Xalifa Xudoydod majmuasi
Majmua (masjid, madrasa, sardoba, mozor) qurilishi boshlangan.
- 1781Rossiya savdo taklifi
Rossiya savdo bitimini taklif qilganda, qabila boshliqlari roziligisiz imzolay olmasligini bildirgan.
- 1784Buxoro qo'zg'oloni
Qo'zg'olondan so'ng hokimiyatni o'g'li Shohmurodga topshirgan.
- 1785Vafoti
Vafot etib, Bahouddin Naqshband qabri yaqinida dafn qilingan.