Дониёлбий
Манғитлар сулоласидан оталиқ: 1758–1785-йилларда Бухоро хонлигини амалда бошқарган, хон унвонини қабул қилмаган.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ҳукмдор
- Ҳақиқий исми:
- Дониёлбий ибн Худоёрбий
- Ҳаёт йиллари:
- тахминан 1720 — 1785
- Отаси:
- Худоёрбий
- Фарзандлар:
Биография
Дониёлбий Худоёрбийнинг ўғли, манғитларнинг нуфузли бекидан бўлиб, Бухоро хонлигини 1758–1785-йилларда оталиқ унвони билан бошқарган. У сулола асосчиси Муҳаммад Раҳимнинг амакиси эди. Туғилган йили аниқ эмас: инглиз Википедиясида 1720, Викимаълумотларда 1730 деб ёзилган. Муҳаммад Раҳим вафот этганда (1758) унинг ўғли бўлмагани сабабли Дониёлбий ҳокимиятни олди; бундан аввал у Миёнкол ҳокими эди.
Дастлаб тахтга вояга етмаган Фозилтўра ўтқазилди. Бироқ вилоят ҳокимлари ва қабила амирлари (кенагас, юз, баҳрин, бурқут, сарой) бунга норози бўлиб, ўн мингга яқин йигит билан Бухорога юриш қилди. Дониёлбий улар билан келишувга эришди: Фозилтўра хонликдан четлатилиб, Аштархоний шаҳзодалардан Абулғози номигагина хон қилинди, ҳақиқий ҳокимият ва оталиқ лавозими эса Дониёлбийда қолди. У хон унвонини қабул қилмай, оталиқ унвони билан қаноатланган.
Унинг даврида ҳам ички урушлар тинмади: Кармана, Ўратепа, Нурота, Шеробод, Бойсун каби жойлардаги маҳаллий кучлар марказдан ажралишга уринди. 1761-йилда Россияга элчи юборилгани, Усмонли давлати билан элчи алмашинуви ҳам қайд этилган. 1781-йилда Россия савдо битими тузишни таклиф қилганда, Дониёлбий 92 ўзбек қабиласи бошлиқларининг розилигисиз имзо қўя олмаслигини билдирган; бу марказий ҳокимият Муҳаммад Раҳим давридагидан анча заиф бўлганини кўрсатади. Қўшин учун жорий қилинган кўп солиқлар ҳунармандлар ва савдогарларни норози қилди.
1784-йилда Бухорода қўзғолон бўлиб, унда мингга яқин киши ҳалок бўлди, Дониёлбий эса ҳокимиятни шаҳар аҳли орасида обрўли ўғли Шоҳмуродга топширишга мажбур бўлди. Тарихчи Муҳаммад Ёқуб уни сахий ва меҳрибон ҳоким, аммо молия ишларига қизиқмаган киши деб таърифлаган. Унинг даврида (1777) Халифа Худойдод мажмуаси (масжид, мадраса, сардоба, мозор) қурила бошланган. Дониёлбий 1785-йилда вафот этган ва Бухорода Баҳоуддин Нақшбанд қабри ёнида дафн этилган.
Ҳаёт йўли
- 1758Оталиқ бўлиши
Муҳаммад Раҳим вафотидан сўнг ҳокимиятни олди; аввал Миёнкол ҳокими эди.
- 1758Абулғози хон қилинди
Қўзғолончилар билан келишув: Фозилтўра ўрнига номигагина Абулғози хон бўлди.
- 1761Россияга элчи
Россия империясига элчилик юборилган.
- 1777Халифа Худойдод мажмуаси
Мажмуа (масжид, мадраса, сардоба, мозор) қурилиши бошланган.
- 1781Россия савдо таклифи
Россия савдо битимини таклиф қилганда, қабила бошлиқлари розилигисиз имзолай олмаслигини билдирган.
- 1784Бухоро қўзғолони
Қўзғолондан сўнг ҳокимиятни ўғли Шоҳмуродга топширган.
- 1785Вафоти
Вафот этиб, Баҳоуддин Нақшбанд қабри яқинида дафн қилинган.