
Elbek
O'zbek shoiri, nosiri va bolalar yozuvchisi, darsliklar muallifi; 1937-yilda «xalq dushmani» sifatida qamalgan, 1939-yilda Magadan lagerlaridan birida vafot etgan, keyinroq oqlangan.
- Faoliyat:
- Yozuvchi, Shoir, Nosir, Bolalar yozuvchisi
- Haqiqiy ismi:
- Mashriq Yunusov
- Hayot yillari:
- 1898 — 1939
- Tug'ilgan joy:
- Bo'stonliq tumani, Toshkent viloyati
Biografiya
Elbek (asl ismi Mashriq Yunusov) — o'zbek shoiri, nosiri va bolalar yozuvchisi, darsliklar muallifi. 1898-yilda Toshkent viloyati Bo'stonliq tumanidagi Xumson qishlog'ida dunyoga kelgan. 1937-yilda «xalq dushmani» deb hibsga olingan va 1939-yilda surgunda, Magadandagi lagerlardan birida hayotdan ko'z yumgan; keyinchalik oqlangan.
Elbek 1905-yilda eski usuldagi qishloq maktabiga borgan. 1910–1911-yillardagi og'ir ahvol oilani qiynagach, boshqa aka-ukalari kabi u ham uyni tark etishga majbur bo'lgan: 1911-yilda Toshkentga kelib, bir boyning xizmatiga kirgan (qorovul-xizmatkor sifatida). Shahar Eski shahar qismidagi «Xoniy» maktabida, 1914-yildan esa «Namuna» maktabida tahsilni davom ettirgan, kun kechirish uchun bosmaxonada ishlagan va gazeta sotgan.
1919-yilda sakkiz oylik o'qituvchilar kursini bitirib, muallim bo'lgan. 1921-yildan Turkiston Xalq maorifi komissarligi huzuridagi ilmiy muassasalarda xizmat qilgan; «Maorif va o'qituvchi», «Inqilob», «Bilim o'chog'i» jurnallarida qatnashgan. Ilk she'rlari «El bayrog'i», «Turon», «Turk so'zi», «Ulug' Turkiston» gazetalarida chiqqan, 1922-yilda esa «O'zbek yosh shoirlari» to'plamidan o'rin olgan; unda Fitrat hamda Cho'lponning she'rlari ham bor edi.
Uning kitobi «Armug'on» (1921) birinchi to'plam bo'lib, asosan masallardan tashkil topgan. Keyingi yillarda «Yolqinlar» (1925), «Sezgilar» (1927), «Bolalar qo'shig'i», «Ashulalar to'plami», «Chirchiq bo'ylarida» (1935) va «She'rlar» (1937) kitoblari nashr etilgan. Shoir ko'plab dostonlar ham bitgan: «Anorgul» (1926), «Go'zal qiz» (1927), «Turkiston» (1928), «Paxta», «Chirchiq», «O'tmishim» (1929), «Batrak kolxozi» (1930), «Tozagul» va «O'zbekiston» (1934), «Bog'bon», «Etik», «Mergan» (1935). «Tozagul» XX asr o'zbek adabiyotidagi ilk she'riy roman sifatida tilga olinadi.
Elbek bolalar uchun ham yozgan; boshlang'ich maktabga mo'ljallangan «Yozuv yo'llari» (1921), «Go'zal yozg'ichlar» (1934), «Boshlang'ich maktab ona tili» singari darslik va qo'llanmalar muallifi, «O'zbekcha shakldosh so'zlar» (1934) lug'atining tuzuvchisi. Xalq og'zaki ijodini yig'ish ekspeditsiyalarida qatnashgan, Krilov, Pushkin va Nekrasov she'rlarini o'zbek tiliga tarjima qilgan. Nasrda «Qo'shchi Turg'un» (1925) hamda «Dadamat» (1936) to'plamlaridagi hikoyalari bilan tanilgan.
Manbalarga ko'ra, qamoqqa olingach unga 10 yil qamoq jazosi belgilangan va Magadanga jo'natilgan; vafoti 1939-yilga to'g'ri keladi, biroq aniq sana manbalarda turlicha ko'rsatiladi. Elbek 1957-yil 1-avgustda oqlangan.
Ta'lim
- Xoniy maktabi (Toshkent)Maktab · Toshkent · 1911–1911
- Avloniyning usuli savtiya maktabi (Toshkent)Maktab · Toshkent · 1914–1914
Hayot yo'li
- 1898Tug'ilgan
Toshkent viloyati Bo'stonliq tumanidagi Xumson qishlog'ida.
- 1911Toshkentga ko'chgan
Bir boyda ishlagan, shaharda o'qigan, bosmaxonada ishlagan.
- 1919O'qituvchilar kursi
Sakkiz oylik kursni tugatib, muallimlik qilgan.
- 1921«Armug'on» to'plami
Birinchi she'riy to'plami (masallar) va boshlang'ich maktab uchun «Yozuv yo'llari» qo'llanmasi.
- 1921–1934Ilmiy muassasalarda
Turkiston Xalq maorifi komissarligi qoshidagi ilmiy muassasalarda, keyinroq Madaniy qurilish ilmiy-tadqiqot institutida (1931–1934) ishlagan.
- 1922«O'zbek yosh shoirlari»
She'rlari Fitrat va Cho'lpon she'rlari bilan birga to'plamda e'lon qilingan.
- 1927«Go'zal qiz» dostoni
Dostonlar silsilasining boshlanishi: «Anorgul» (1926), «Turkiston» (1928) va boshqalar.
- 1934«Tozagul» va lug'at
She'riy roman «Tozagul» va «O'zbekcha shakldosh so'zlar» lug'ati.
- 1935«Chirchiq bo'ylarida»
She'riy to'plam va «Mergan» dostoni.
- 1936«Dadamat» to'plami
Hikoyalar to'plami.
- 1937Hibsga olinishi
«Xalq dushmani» sifatida qamalgan.
- 1939Vafoti
Magadandagi lagerlardan birida vafot etgan.
- 1957Oqlanishi
1-avgustda oqlangan.
Asarlar
- «Armug'on» (1921)She'riy to'plam (masallar)
- «Yozuv yo'llari» (1921)Darslik
- «Yolqinlar» (1925)She'riy to'plam
- «Qo'shchi Turg'un» (1925)Hikoya
- «Anorgul» (1926)Doston
- «Sezgilar» (1927)She'riy to'plam
- «Go'zal qiz» (1927)Doston
- «Turkiston» (1928)Doston
- «Paxta» (1929)Doston
- «Chirchiq» (1929)Doston
- «O'tmishim» (1929)Doston
- «Batrak kolxozi» (1930)Doston
- «Tozagul» (1934)She'riy roman
Bu janrdagi XX asr o'zbek adabiyotida birinchi asar sifatida tilga olinadi.
- «O'zbekiston» (1934)Doston
- «Go'zal yozg'ichlar» (1934)Darslik
- «O'zbekcha shakldosh so'zlar» (1934)Lug'at
Shakldosh so'zlar lug'ati.
- «Chirchiq bo'ylarida» (1935)She'riy to'plam
- «Bog'bon» (1935)Doston
- «Etik» (1935)Doston
- «Mergan» (1935)Doston
- «Dadamat» (1936)Hikoyalar to'plami
- «She'rlar» (1937)She'riy to'plam