
Элбек
Ўзбек шоири, носири ва болалар ёзувчиси, дарсликлар муаллифи; 1937-йилда «халқ душмани» сифатида қамалган, 1939-йилда Магадан лагерларидан бирида вафот этган, кейинроқ оқланган.
- Фаолият:
- Ёзувчи, Шоир, Носир, Болалар ёзувчиси
- Ҳақиқий исми:
- Машриқ Юнусов
- Ҳаёт йиллари:
- 1898 — 1939
- Туғилган жой:
- Бўстонлиқ тумани, Тошкент вилояти
Биография
Элбек (асл исми Машриқ Юнусов) — ўзбек шоири, носири ва болалар ёзувчиси, дарсликлар муаллифи. 1898-йилда Тошкент вилояти Бўстонлиқ туманидаги Хумсон қишлоғида дунёга келган. 1937-йилда «халқ душмани» деб ҳибсга олинган ва 1939-йилда сургунда, Магадандаги лагерлардан бирида ҳаётдан кўз юмган; кейинчалик оқланган.
Элбек 1905-йилда эски усулдаги қишлоқ мактабига борган. 1910–1911-йиллардаги оғир аҳвол оилани қийнагач, бошқа ака-укалари каби у ҳам уйни тарк этишга мажбур бўлган: 1911-йилда Тошкентга келиб, бир бойнинг хизматига кирган (қоровул-хизматкор сифатида). Шаҳар Эски шаҳар қисмидаги «Хоний» мактабида, 1914-йилдан эса «Намуна» мактабида таҳсилни давом эттирган, кун кечириш учун босмахонада ишлаган ва газета сотган.
1919-йилда саккиз ойлик ўқитувчилар курсини битириб, муаллим бўлган. 1921-йилдан Туркистон Халқ маорифи комиссарлиги ҳузуридаги илмий муассасаларда хизмат қилган; «Маориф ва ўқитувчи», «Инқилоб», «Билим ўчоғи» журналларида қатнашган. Илк шеърлари «Эл байроғи», «Турон», «Турк сўзи», «Улуғ Туркистон» газеталарида чиққан, 1922-йилда эса «Ўзбек ёш шоирлари» тўпламидан ўрин олган; унда Фитрат ҳамда Чўлпоннинг шеърлари ҳам бор эди.
Унинг китоби «Армуғон» (1921) биринчи тўплам бўлиб, асосан масаллардан ташкил топган. Кейинги йилларда «Ёлқинлар» (1925), «Сезгилар» (1927), «Болалар қўшиғи», «Ашулалар тўплами», «Чирчиқ бўйларида» (1935) ва «Шеърлар» (1937) китоблари нашр этилган. Шоир кўплаб достонлар ҳам битган: «Аноргул» (1926), «Гўзал қиз» (1927), «Туркистон» (1928), «Пахта», «Чирчиқ», «Ўтмишим» (1929), «Батрак колхози» (1930), «Тозагул» ва «Ўзбекистон» (1934), «Боғбон», «Этик», «Мерган» (1935). «Тозагул» XX аср ўзбек адабиётидаги илк шеърий роман сифатида тилга олинади.
Элбек болалар учун ҳам ёзган; бошланғич мактабга мўлжалланган «Ёзув йўллари» (1921), «Гўзал ёзғичлар» (1934), «Бошланғич мактаб она тили» сингари дарслик ва қўлланмалар муаллифи, «Ўзбекча шаклдош сўзлар» (1934) луғатининг тузувчиси. Халқ оғзаки ижодини йиғиш экспедицияларида қатнашган, Крилов, Пушкин ва Некрасов шеърларини ўзбек тилига таржима қилган. Насрда «Қўшчи Турғун» (1925) ҳамда «Дадамат» (1936) тўпламларидаги ҳикоялари билан танилган.
Манбаларга кўра, қамоққа олингач унга 10 йил қамоқ жазоси белгиланган ва Магаданга жўнатилган; вафоти 1939-йилга тўғри келади, бироқ аниқ сана манбаларда турлича кўрсатилади. Элбек 1957-йил 1-августда оқланган.
Таълим
- Хоний мактаби (Тошкент)Мактаб · Тошкент · 1911–1911
- Авлонийнинг усули савтия мактаби (Тошкент)Мактаб · Тошкент · 1914–1914
Ҳаёт йўли
- 1898Туғилган
Тошкент вилояти Бўстонлиқ туманидаги Хумсон қишлоғида.
- 1911Тошкентга кўчган
Бир бойда ишлаган, шаҳарда ўқиган, босмахонада ишлаган.
- 1919Ўқитувчилар курси
Саккиз ойлик курсни тугатиб, муаллимлик қилган.
- 1921«Армуғон» тўплами
Биринчи шеърий тўплами (масаллар) ва бошланғич мактаб учун «Ёзув йўллари» қўлланмаси.
- 1921–1934Илмий муассасаларда
Туркистон Халқ маорифи комиссарлиги қошидаги илмий муассасаларда, кейинроқ Маданий қурилиш илмий-тадқиқот институтида (1931–1934) ишлаган.
- 1922«Ўзбек ёш шоирлари»
Шеърлари Фитрат ва Чўлпон шеърлари билан бирга тўпламда эълон қилинган.
- 1927«Гўзал қиз» достони
Достонлар силсиласининг бошланиши: «Аноргул» (1926), «Туркистон» (1928) ва бошқалар.
- 1934«Тозагул» ва луғат
Шеърий роман «Тозагул» ва «Ўзбекча шаклдош сўзлар» луғати.
- 1935«Чирчиқ бўйларида»
Шеърий тўплам ва «Мерган» достони.
- 1936«Дадамат» тўплами
Ҳикоялар тўплами.
- 1937Ҳибсга олиниши
«Халқ душмани» сифатида қамалган.
- 1939Вафоти
Магадандаги лагерлардан бирида вафот этган.
- 1957Оқланиши
1-августда оқланган.
Асарлар
- «Армуғон» (1921)Шеърий тўплам (масаллар)
- «Ёзув йўллари» (1921)Дарслик
- «Ёлқинлар» (1925)Шеърий тўплам
- «Қўшчи Турғун» (1925)Ҳикоя
- «Аноргул» (1926)Достон
- «Сезгилар» (1927)Шеърий тўплам
- «Гўзал қиз» (1927)Достон
- «Туркистон» (1928)Достон
- «Пахта» (1929)Достон
- «Чирчиқ» (1929)Достон
- «Ўтмишим» (1929)Достон
- «Батрак колхози» (1930)Достон
- «Тозагул» (1934)Шеърий роман
Бу жанрдаги XX аср ўзбек адабиётида биринчи асар сифатида тилга олинади.
- «Ўзбекистон» (1934)Достон
- «Гўзал ёзғичлар» (1934)Дарслик
- «Ўзбекча шаклдош сўзлар» (1934)Луғат
Шаклдош сўзлар луғати.
- «Чирчиқ бўйларида» (1935)Шеърий тўплам
- «Боғбон» (1935)Достон
- «Этик» (1935)Достон
- «Мерган» (1935)Достон
- «Дадамат» (1936)Ҳикоялар тўплами
- «Шеърлар» (1937)Шеърий тўплам