Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Tuzatish taklif qilish

G'iyosiddin Naqqosh

Temuriylar elchisi va sayohatnoma muallifi: 1419–1422-yillarda Shohruxning Xitoyga elchiligida qatnashib, safarning kundaligini yozgan.

Faoliyat:
Tarixiy shaxs, Olim, Yozuvchi, Rassom
Taxallusi:
Naqqosh

Biografiya

G'iyosiddin Naqqosh — temuriylar davrining elchisi, 1419–1422-yillardagi Xitoy safarining kundalik muallifi. Uning tug'ilgan va vafot etgan yili, tug'ilgan joyi, oilasi haqida ishonchli ma'lumot yo'q: temuriylar davrining tarixchilari uning shaxsiy hayotiga oid hech narsa yozmagan, nomidagi «Naqqosh» so'zi esa taxallus yoki kasb nomi bo'lib, rassom, naqsh ishlovchi ustani bildiradi.

Bu laqab sababli V. Bartold uni rassom deb hisoblagan. «Encyclopaedia Iranica» uni Hirotda taxminan 1419–1430-yillarda faoliyat yuritgan, Shohruxning o'g'li Boysunqur xizmatidagi rassom deb tavsiflaydi va 1430-yillar boshidagi hujjatda Boysunqur kutubxonasidagi qo'lyozmalar rasmlariga so'nggi cheklar berayotgan shu nomli rassom tilga olinishini taxmin qiladi; ammo uning imzosi bilan hech bir rasm saqlanmagan, shuning uchun bu bog'lanishni isbotlab bo'lmaydi.

1419-yilda Hirotdan Temuriylar hukmdori Shohrux Mirzo Xitoy imperatori Yunlo (Yongle) saroyiga katta elchilik yubordi. Shohruxning o'zi nomidan boradigan elchilarga uning o'g'li Boysunqur yuborgan vakillar qo'shilgan edi, guruh bir necha yuz kishidan, savdogarlarni ham qo'shganda taxminan besh yuz kishidan iborat bo'lgan. G'iyosiddin Naqqosh shu karvonning rasmiy kundalik yuritgan kotibi bo'lgan.

Elchilar 1419-yil 24-noyabrda Hirotdan chiqib, Balx va Samarqand orqali Buyuk Ipak yo'lining shimoliy tarmog'iga o'tdi: Toshkent, Sayram, Turfon va Hamidan o'tib, 1420-yil avgustida Szyayuguan darvozasi orqali Xitoyga kirdi. Suchjou, Ganchjou, Lanchjou va Sianni bosib, 1420-yil 14-dekabrda Pekinga yetib keldi. Elchilar poytaxtda besh oycha turdi, 1421-yil may oyida jo'nab, 1422-yil yanvarida Xitoy chegarasidan chiqdi va 1422-yil 29-avgustda Hirotga qaytdi.

Naqqoshning kundaligi yo'l bosib o'tilgan shaharlar, Xitoyning iqtisodiyoti va bozorlari, yo'l bekatlaridagi pochta tizimi, saroy marosimlari, mehmondorchiliklar va hukm ijrosi haqida ma'lumot beradi. Asl nusxa yo'qolgan; matn Hofizi Abruning «Zubdat ut-tavorix» asari va Abdurazzoq Samarqandiyning «Matla' as-sa'dayn» tarixiga kiritilgan holda saqlangan. Asar o'rta asr musulmon Sharqida Xitoy haqida batafsil yozilgan noyob manbalardan biri hisoblanadi.

Karyera

Asarlar

  • Shohrux elchiligining Xitoyga safar kundaligi (1422)
    Sayohat kundaligi (fors tilida)

    1419–1422-yillardagi elchilikning yo'li, Xitoy shaharlari, saroy marosimlari va pochta tizimi tavsifi. Asl nusxa yo'qolgan; Hofizi Abruning «Zubdat ut-tavorix» asari va Abdurazzoq Samarqandiyning «Matla' as-sa'dayn» tarixi orqali yetib kelgan.

Hayot yo'li

  1. 1419
    Hirotdan jo'nash

    24-noyabrda Shohrux va Boysunqur yuborgan elchilar karvoni Hirotdan Xitoyga yo'l oldi.

  2. 1420
    Samarqanddan shimoliy yo'lga

    Fevralda Samarqanddan chiqib, Toshkent, Sayram, Turfon va Hami orqali borgan.

  3. 1420
    Xitoy chegarasi

    Avgustda Szyayuguan darvozasi orqali Xitoyga kirgan.

  4. 1420
    Pekin

    14-dekabrda Xitoy poytaxtiga yetib kelgan va imperator Yunlo saroyida qabul qilingan.

  5. 1421
    Pekindan qaytish

    Mayda poytaxtni tark etgan.

  6. 1422
    Xitoydan chiqish va Hirotga qaytish

    Yanvarda Xitoy chegarasidan o'tgan, 29-avgustda Hirotga qaytgan.

  7. 1494–1495
    Turkiy tarjima

    Kundalik matni Ardistonda «Tarixi Xitoy» nomi bilan turkiy tilga o'girilgan; nusxasi Kembrij universiteti kutubxonasida saqlanadi.

Meros

Naqqoshning kundaligi Xitoyning Min sulolasi davridagi yo'l-pochta tizimi, savdosi va xorijiy elchilar bilan aloqalari haqida muhim ma'lumot beradi va temuriylar bilan Xitoy o'rtasidagi savdo-elchilik aloqalarini tasdiqlaydi. Matn fors, turkiy va boshqa tillardagi keyingi asarlarga kirgan, ingliz tiliga K. M. Maytra (1934) va U. Takston (1989) tarjima qilgan, rus tiliga 2009-yilda Qozog'istonda tarjimasi chop etilgan.

Davr: Temuriylar davri, Shohrux hukmronligi, XV asr birinchi yarmi
  • Elchilarning Hirotdan chiqishi (1419)
  • Elchilarning Pekinga yetib kelishi (1420)
  • Elchilarning Hirotga qaytishi (1422)
  • Kundalikning ingliz tilida (K. M. Maytra) nashri (1934)
G'iyosiddin Naqqosh — Tarixiy shaxs | Shaxs.uz