Ғиёсиддин Наққош
Темурийлар элчиси ва саёҳатнома муаллифи: 1419–1422-йилларда Шоҳрухнинг Хитойга элчилигида қатнашиб, сафарнинг кундалигини ёзган.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Олим, Ёзувчи, Рассом
- Тахаллуси:
- Наққош
Биография
Ғиёсиддин Наққош — темурийлар даврининг элчиси, 1419–1422-йиллардаги Хитой сафарининг кундалик муаллифи. Унинг туғилган ва вафот этган йили, туғилган жойи, оиласи ҳақида ишончли маълумот йўқ: темурийлар даврининг тарихчилари унинг шахсий ҳаётига оид ҳеч нарса ёзмаган, номидаги «Наққош» сўзи эса тахаллус ёки касб номи бўлиб, рассом, нақш ишловчи устани билдиради.
Бу лақаб сабабли В. Бартолд уни рассом деб ҳисоблаган. «Encyclopaedia Iranica» уни Ҳиротда тахминан 1419–1430-йилларда фаолият юритган, Шоҳрухнинг ўғли Бойсунқур хизматидаги рассом деб тавсифлайди ва 1430-йиллар бошидаги ҳужжатда Бойсунқур кутубхонасидаги қўлёзмалар расмларига сўнгги чеклар бераётган шу номли рассом тилга олинишини тахмин қилади; аммо унинг имзоси билан ҳеч бир расм сақланмаган, шунинг учун бу боғланишни исботлаб бўлмайди.
1419-йилда Ҳиротдан Темурийлар ҳукмдори Шоҳрух Мирзо Хитой императори Юнло (Ёнгле) саройига катта элчилик юборди. Шоҳрухнинг ўзи номидан борадиган элчиларга унинг ўғли Бойсунқур юборган вакиллар қўшилган эди, гуруҳ бир неча юз кишидан, савдогарларни ҳам қўшганда тахминан беш юз кишидан иборат бўлган. Ғиёсиддин Наққош шу карвоннинг расмий кундалик юритган котиби бўлган.
Элчилар 1419-йил 24-ноябрда Ҳиротдан чиқиб, Балх ва Самарқанд орқали Буюк Ипак йўлининг шимолий тармоғига ўтди: Тошкент, Сайрам, Турфон ва Ҳамидан ўтиб, 1420-йил августида Сзяюгуан дарвозаси орқали Хитойга кирди. Сучжоу, Ганчжоу, Ланчжоу ва Сианни босиб, 1420-йил 14-декабрда Пекинга етиб келди. Элчилар пойтахтда беш ойча турди, 1421-йил май ойида жўнаб, 1422-йил январида Хитой чегарасидан чиқди ва 1422-йил 29-августда Ҳиротга қайтди.
Наққошнинг кундалиги йўл босиб ўтилган шаҳарлар, Хитойнинг иқтисодиёти ва бозорлари, йўл бекатларидаги почта тизими, сарой маросимлари, меҳмондорчиликлар ва ҳукм ижроси ҳақида маълумот беради. Асл нусха йўқолган; матн Ҳофизи Абрунинг «Зубдат ут-таворих» асари ва Абдураззоқ Самарқандийнинг «Матла' ас-саъдайн» тарихига киритилган ҳолда сақланган. Асар ўрта аср мусулмон Шарқида Хитой ҳақида батафсил ёзилган ноёб манбалардан бири ҳисобланади.
Карьера
- Ҳиротда Шоҳрух саройиЭлчи ва элчилик кундалиги муаллифи · 1419–1422
Асарлар
- Шоҳрух элчилигининг Хитойга сафар кундалиги (1422)Саёҳат кундалиги (форс тилида)
1419–1422-йиллардаги элчиликнинг йўли, Хитой шаҳарлари, сарой маросимлари ва почта тизими тавсифи. Асл нусха йўқолган; Ҳофизи Абрунинг «Зубдат ут-таворих» асари ва Абдураззоқ Самарқандийнинг «Матла' ас-саъдайн» тарихи орқали етиб келган.
Ҳаёт йўли
- 1419Ҳиротдан жўнаш
24-ноябрда Шоҳрух ва Бойсунқур юборган элчилар карвони Ҳиротдан Хитойга йўл олди.
- 1420Самарқанддан шимолий йўлга
Февралда Самарқанддан чиқиб, Тошкент, Сайрам, Турфон ва Ҳами орқали борган.
- 1420Хитой чегараси
Августда Сзяюгуан дарвозаси орқали Хитойга кирган.
- 1420Пекин
14-декабрда Хитой пойтахтига етиб келган ва император Юнло саройида қабул қилинган.
- 1421Пекиндан қайтиш
Майда пойтахтни тарк этган.
- 1422Хитойдан чиқиш ва Ҳиротга қайтиш
Январда Хитой чегарасидан ўтган, 29-августда Ҳиротга қайтган.
- 1494–1495Туркий таржима
Кундалик матни Ардистонда «Тарихи Хитой» номи билан туркий тилга ўгирилган; нусхаси Кембриж университети кутубхонасида сақланади.
Мерос
Наққошнинг кундалиги Хитойнинг Мин сулоласи давридаги йўл-почта тизими, савдоси ва хорижий элчилар билан алоқалари ҳақида муҳим маълумот беради ва темурийлар билан Хитой ўртасидаги савдо-элчилик алоқаларини тасдиқлайди. Матн форс, туркий ва бошқа тиллардаги кейинги асарларга кирган, инглиз тилига К. М. Майтра (1934) ва У. Такстон (1989) таржима қилган, рус тилига 2009-йилда Қозоғистонда таржимаси чоп этилган.
Давр: Темурийлар даври, Шоҳрух ҳукмронлиги, XV аср биринчи ярми- Элчиларнинг Ҳиротдан чиқиши (1419)
- Элчиларнинг Пекинга етиб келиши (1420)
- Элчиларнинг Ҳиротга қайтиши (1422)
- Кундаликнинг инглиз тилида (К. М. Майтра) нашри (1934)