
Biografiya
Muhammad Sharif Gulxaniy XVIII asr oxiri va XIX asr birinchi yarmida Qo'qonda ijod qilgan shoir va nosir. Eng mashhur asari — «Zarbulmasal», u o'zbek badiiy nasri tarixida alohida o'rin tutadi. Hayoti haqida ma'lumot kam, shuning uchun sanalar taxminiy.
Manbalarga qaraganda, u asli Qoratekin tog'laridan Qo'qonga kelib oila qurgan va 1770–1780-yillar oralig'ida tug'ilgan; Namangan madrasalaridan birida bir muddat o'qigani ham aytiladi (tug'ilgan joyi manbalarda turlicha ko'rsatiladi: Qo'qon, To'g'li Darvoz yoki Namangan). Bir necha yil hammomda o't yoquvchi (go'loh) bo'lib ishlagan va shu sababli Gulxaniy taxallusini olgan, bir muddat navkarlik ham qilgan. Keyinchalik Jur'at taxallusi bilan ham yozgan.
Vafot sanasi aniq emas: o'zbek maqolasi uni XIX asrning 30–40-yillariga, ingliz Vikipediyasi esa 1827-yilga bog'laydi, profilda taxminan 1827-yil qabul qilingan. 1811-yilda Umarxon Qo'qon taxtiga o'tirgach, saroy atrofiga qalam ahlini to'plaganida Gulxaniy ham shular qatorida bo'lgan. Fazliy Namanganiyning «Majmuat ush-shuaro» tazkirasida uning o'zbekcha g'azallari va «Az chashmai man», «Ey to'ti», «Birun» radifli forscha g'azallari keltirilgan.
«Zarbulmasal» muqaddimasiga ko'ra, Gulxaniy uni Umarxon tavsiyasi bilan yozgan. Asar qushlar va hayvonlar tilidan jamiyatdagi turli tabaqalar, ularning munosabatlari, urf-odat va marosimlari haqida gapiradigan ahloqiy-didaktik va hajviy kitob. Voqea «Farg'ona iqlimi»dagi eski shahristonda bo'ladi: Yapaloqqush o'g'li Kulangirsultonni uylantirmoqchi bo'lib, Boyo'g'li va Boyqush qizi Kunushbonuga Ko'rqushni sovchi qilib yuboradi; qalin miqdori ming chordevor deb belgilanadi, nikoh o'tkaziladi.
Asar ichida o'ndan ortiq nasriy va nazmiy masal, qissa va hikoya bor; ular halollik, sadoqat va olijanoblikni targ'ib qilib, baxillik, manmanlik va johillikni qoralaydi. «Maymun bilan Najjor» va «Toshbaqa bilan Chayon» eng yaxshi masallar qatoriga kiradi, «Tuya bilan Bo'taloq» masali esa sof ijtimoiy mazmunga ega. Tadqiqotchilar asar izohida bahslashadi: ba'zilar uni ironik tanqid deb baholaydi, ba'zilar esa mamlakat farovonligining madhi deb biladi. Qo'lyozmalari O'zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi; asar 1958-yilda va keyin ham nashr etilgan, F. Ishoqovning 1972-yildagi tadqiqoti unga bag'ishlangan.
Karyera
- Qo'qon xon saroyiSaroy shoiri · Qo'qon · 1811–…
Hayot yo'li
- 1770–1780-yillarTug'ilish (taxminan)
Qoratekindan Qo'qonga kelgan oilada tug'ilgan.
- 1811Saroy muhiti
Umarxon taxtga o'tirgach, saroy shoirlari qatorida bo'lgan.
- XIX asr boshlari«Zarbulmasal»
Umarxon tavsiyasi bilan nasriy-she'riy asarni yozgan.
- 1958Nashr
«Zarbulmasal» nashr etildi.
Asarlar
- «Zarbulmasal»
Nasriy-she'riy asar
- «Az chashmai man» radifli g'azal
Forscha g'azal
- «Ey to'ti» radifli g'azal
Forscha g'azal
- «Birun» radifli g'azal
Forscha g'azal
- «Angushtam» radifli g'azal (Jur'at taxallusi bilan)
Forscha g'azal