
Биография
Муҳаммад Шариф Гулханий XVIII аср охири ва XIX аср биринчи ярмида Қўқонда ижод қилган шоир ва носир. Энг машҳур асари — «Зарбулмасал», у ўзбек бадиий насри тарихида алоҳида ўрин тутади. Ҳаёти ҳақида маълумот кам, шунинг учун саналар тахминий.
Манбаларга қараганда, у асли Қоратекин тоғларидан Қўқонга келиб оила қурган ва 1770–1780-йиллар оралиғида туғилган; Наманган мадрасаларидан бирида бир муддат ўқигани ҳам айтилади (туғилган жойи манбаларда турлича кўрсатилади: Қўқон, Тўғли Дарвоз ёки Наманган). Бир неча йил ҳаммомда ўт ёқувчи (гўлоҳ) бўлиб ишлаган ва шу сабабли Гулханий тахаллусини олган, бир муддат навкарлик ҳам қилган. Кейинчалик Журъат тахаллуси билан ҳам ёзган.
Вафот санаси аниқ эмас: ўзбек мақоласи уни XIX асрнинг 30–40-йилларига, инглиз Википедияси эса 1827-йилга боғлайди, профилда тахминан 1827-йил қабул қилинган. 1811-йилда Умархон Қўқон тахтига ўтиргач, сарой атрофига қалам аҳлини тўплаганида Гулханий ҳам шулар қаторида бўлган. Фазлий Наманганийнинг «Мажмуат уш-шуаро» тазкирасида унинг ўзбекча ғазаллари ва «Аз чашмаи ман», «Эй тўти», «Бирун» радифли форсча ғазаллари келтирилган.
«Зарбулмасал» муқаддимасига кўра, Гулханий уни Умархон тавсияси билан ёзган. Асар қушлар ва ҳайвонлар тилидан жамиятдаги турли табақалар, уларнинг муносабатлари, урф-одат ва маросимлари ҳақида гапирадиган аҳлоқий-дидактик ва ҳажвий китоб. Воқеа «Фарғона иқлими»даги эски шаҳристонда бўлади: Япалоққуш ўғли Кулангирсултонни уйлантирмоқчи бўлиб, Бойўғли ва Бойқуш қизи Кунушбонуга Кўрқушни совчи қилиб юборади; қалин миқдори минг чордевор деб белгиланади, никоҳ ўтказилади.
Асар ичида ўндан ортиқ насрий ва назмий масал, қисса ва ҳикоя бор; улар ҳалоллик, садоқат ва олижанобликни тарғиб қилиб, бахиллик, манманлик ва жоҳилликни қоралайди. «Маймун билан Нажжор» ва «Тошбақа билан Чаён» энг яхши масаллар қаторига киради, «Туя билан Бўталоқ» масали эса соф ижтимоий мазмунга эга. Тадқиқотчилар асар изоҳида баҳслашади: баъзилар уни ироник танқид деб баҳолайди, баъзилар эса мамлакат фаровонлигининг мадҳи деб билади. Қўлёзмалари Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтида сақланади; асар 1958-йилда ва кейин ҳам нашр этилган, Ф. Ишоқовнинг 1972-йилдаги тадқиқоти унга бағишланган.
Карьера
- Қўқон хон саройиСарой шоири · Қўқон · 1811–…
Ҳаёт йўли
- 1770–1780-йилларТуғилиш (тахминан)
Қоратекиндан Қўқонга келган оилада туғилган.
- 1811Сарой муҳити
Умархон тахтга ўтиргач, сарой шоирлари қаторида бўлган.
- XIX аср бошлари«Зарбулмасал»
Умархон тавсияси билан насрий-шеърий асарни ёзган.
- 1958Нашр
«Зарбулмасал» нашр этилди.
Асарлар
- «Зарбулмасал»
Насрий-шеърий асар
- «Аз чашмаи ман» радифли ғазал
Форсча ғазал
- «Эй тўти» радифли ғазал
Форсча ғазал
- «Бирун» радифли ғазал
Форсча ғазал
- «Ангуштам» радифли ғазал (Журъат тахаллуси билан)
Форсча ғазал