Habash al-Hosib al-Marvaziy

Marvlik astronom va matematik, IX asrda Bag'dodda ishlagan; ziyjlar tuzgan, tangens va kotangens jadvallarini birinchilardan bo'lib yaratgan.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Olim, Matematik, Astronom
Haqiqiy ismi:: Abu Ja'far Ahmad ibn Abdulloh al-Marvaziy
Tug'ilgan:: taxminan 770 — taxminan 870

Biografiya

Abu Ja'far Ahmad ibn Abdulloh al-Marvaziy, «Habash al-Hosib» nomi bilan mashhur, taxminan 770-yilda (ayrim manbalarda 766-yil) Xurosondagi Marv shahri yoki uning atrofida tug'ilgan. Marv hozir Turkmanistondagi Mari shahri yaqinida joylashgan. Uning hayoti haqida ma'lumot kam: «Habash» so'zi asli «habashiy» degan ma'noni anglatib, ehtimol qora tanli bo'lgani uchun berilgan laqab, «al-Hosib» esa «hisobchi», ya'ni matematik-astronom degan ma'noni bildiradi.

Umrining katta qismini Bag'dodda o'tkazgan va Abbosiy xalifalari al-Ma'mun hamda al-Mu'tasim davrini ko'rgan; shu sababli uni al-Bag'dodiy deb ham atashgan. Manbalar uni Bag'dod ilmiy muhitiga, Ma'mun homiylik qilgan munajjimlar davrasiga bog'laydi, biroq rasadchilar guruhida rasman bo'lganmi yoki ularning ishini faqat yaqindan kuzatib borganmi, bu aniq emas. Ibn Yunusning yozishicha, u Bag'dodda taxminan o'ttiz besh yil davomida kuzatuvlar olib borgan; bunday kuzatuvlar 829-yildan ma'lum.

Habash uchta astronomik jadval (ziyj) tuzgan deb hisoblanadi. Dastlabki ziyji hind astronomiyasi an'anasiga — Braxmaguptaning «Siddhanta»siga tayangan; keyingi, eng mashhur «Az-ziyj al-mumtahan» («Sinalgan ziyj») esa kuzatuvlarga asoslangan bo'lib, Ptolemey modeli bo'yicha tuzilgan. Uchinchisi «Kichik ziyj» yoki «Ziyj ash-shoh» deb atalgan, u bizgacha yetib kelmagan. Bundan tashqari, «Damashq ziyji» deb ataluvchi jadval ham uning nomi bilan bog'liq.

Habash trigonometriyani sferik astronomiya masalalariga qo'llashda ayniqsa muvaffaqiyat qozongan. U al-Xorazmiy izidan sinus jadvallarini tuzdi, «teskari sinus»ni (versinus) sinusdan aniq ajratdi va «soya» (zill) jadvallarini, ya'ni tangens jadvallarini birinchilardan bo'lib tuzdi; kotangens tushunchasini ham u kiritganlar qatoriga kiradi. Quyoshning balandligiga qarab vaqtni aniqlash usulini ham taklif qilgan, bu usulni keyingi astronomlar qo'llagan. Uning parallaks masalasi uchun taklif etgan takroriy usuli keyinchalik Kepler tenglamasi bilan solishtiriladi.

Habash sfera va undan foydalanish, sferik astrolyabiya, halqali sfera («zot al-halaq») va quyosh soatlari haqida risolalar va osmon jismlarining masofalari va o'lchamlari haqidagi kitob yozgan. Uning o'g'li Abu Ja'far ham astronom va astronomik asboblar ustasi bo'lgan. Habash yuz yildan ortiq umr ko'rgan; vafoti 864–874-yillarga, ehtimol Somarrada, 869-yildan keyin deb hisoblanadi.

Uning ishlari keyingi avlod olimlariga ta'sir qildi: Abu Nasr ibn Iroq uning ziyji bo'yicha risola yozgan, Beruniy esa uni «hakim» deb atab, «Az-ziyj al-mumtahan»ga bir necha bor murojaat qilgan va ziyjga alohida to'ldiruvchi asar bag'ishlagan.

Karyera

Bag'dodda Bayt al-Hikma (Donishmandlik uyi)
Astronom va matematik

Hayot yo'li

taxminan 770
Tug'ilishi
Xurosondagi Marv shahri yoki uning atrofida tug'ildi; ayrim manbalarda 766-yil ko'rsatiladi.
813–833
Bag'dod, al-Ma'mun davri
Umrining katta qismini o'tkazgan Bag'dodda al-Ma'mun davridagi ilmiy muhitga qo'shildi.
taxminan 820-yillar
Hind an'anasidagi ziyj
Braxmaguptaning «Siddhanta»siga tayangan dastlabki astronomik jadvalini tuzdi.
829
Quyosh tutilishi kuzatuvi
Quyosh tutilishini kuzatib, vaqtni Quyosh balandligiga qarab aniqlash usulining dastlabki misollaridan birini keltirdi.
taxminan 830
Soya jadvali
Tangensga teng «soya» tushunchasini kiritib, shunday jadvallarni birinchilardan bo'lib tuzdi.
833–842
Al-Mu'tasim davri
Xalifa al-Mu'tasim davrida ham ilmiy ishini davom ettirdi.
IX asr
«Az-ziyj al-mumtahan»
Kuzatuvlarga asoslangan eng mashhur ziyjini Ptolemey modeli bo'yicha tuzdi.
IX asr
Sferaga oid asarlar
Sfera, sferik astrolyabiya va halqali sfera haqida risolalar hamda osmon jismlarining masofalari va o'lchamlari haqida kitob yozdi.
864–874
Vafoti
869-yildan keyin, ehtimol Somarrada vafot etdi; yuz yildan ortiq umr ko'rgan.

Asarlar

«Az-ziyj ala mazhab as-Sindhind» (Hind an'anasidagi ziyj)
Astronomik jadval
Braxmaguptaning «Siddhanta»siga tayangan dastlabki astronomik jadval.
«Az-ziyj al-mumtahan» («Sinalgan ziyj»)
Astronomik jadval
Uning eng mashhur asari; Ma'mun davridagi kuzatuvlarga asoslangan va Ptolemey modeli bo'yicha tuzilgan, Beruniy va Ibn Iroq unga sharhlar yozgan.
«Az-ziyj ad-Dimashqiy» («Damashq ziyji»)
Astronomik jadval
«Sinalgan ziyj» bilan bog'liq jadval; uning qo'lyozma nusxalari saqlangan.
«Kitob fi ma'rifat al-kura va-l-amal biha» («Sfera va undan foydalanish haqida kitob»)
Astronomik risola
Sfera ta'rifi va uning astronomik kuzatuvlarda qo'llanishi haqida ixcham risola, islom dunyosida bu mavzudagi ilk asarlardan biri; 1985-yilda R. Lorx va P. Kunitsx nashr etgan.
«Kitob al-ab'od va-l-ajrom» («Osmon jismlarining masofalari va o'lchamlari haqida kitob»)
Astronomik risola
Osmon jismlarigacha masofalar va ularning o'lchamlarini hisoblagan asar; Beruniy uni bir necha bor tilga olgan.
«Zot al-halaq» asbobi haqida risola
Asboblar haqida risola
Halqali astronomik asbobdan kuzatuvlarda qanday foydalanish haqida.

Meros

Habash tangens va kotangens jadvallarini birinchilardan bo'lib tuzgan olimlardan biri hisoblanadi; uning ziyjlari keyingi astronomlarga, jumladan Beruniyga asos bo'lgan. 1285-yilda Bag'dodlik munajjim Abulqosim ibn Mahfuz uning ishlaridan foydalanib ziyj tuzgan.

Davr: Bag'dod xalifaligida ilm-fan gullab-yashnagan davr, IX asr

Quyosh tutilishi kuzatuvi va vaqtni Quyosh balandligiga qarab aniqlash (829)
Abulqosim ibn Mahfuz uning ishlari asosida ziyj tuzdi (1285)
«Sfera va undan foydalanish haqida kitob» ilmiy nashri (R. Lorx va P. Kunitsx) (1985)