Ҳабаш ал-Ҳосиб ал-Марвазий

Абу Жаъфар Аҳмад ибн Абдуллоҳ ал-Марвазий, «Ҳабаш ал-Ҳосиб» номи билан машҳур, тахминан 770-йилда (айрим манбаларда 766-йил) Хуросондаги Марв шаҳри ёки унинг атрофида туғилган. Марв ҳозир Туркманистондаги Мари шаҳри яқинида жойлашган. Унинг ҳаёти ҳақида маълумот кам: «Ҳабаш» сўзи асли «ҳабаший» деган маънони англатиб, эҳтимол қора танли бўлгани учун берилган лақаб, «ал-Ҳосиб» эса «ҳисобчи», яъни математик-астроном деган маънони билдиради.

Умрининг катта қисмини Бағдодда ўтказган ва Аббосий халифалари ал-Маъмун ҳамда ал-Муътасим даврини кўрган; шу сабабли уни ал-Бағдодий деб ҳам аташган. Манбалар уни Бағдод илмий муҳитига, Маъмун ҳомийлик қилган мунажжимлар даврасига боғлайди, бироқ расадчилар гуруҳида расман бўлганми ёки уларнинг ишини фақат яқиндан кузатиб борганми, бу аниқ эмас. Ибн Юнуснинг ёзишича, у Бағдодда тахминан ўттиз беш йил давомида кузатувлар олиб борган; бундай кузатувлар 829-йилдан маълум.

Ҳабаш учта астрономик жадвал (зийж) тузган деб ҳисобланади. Дастлабки зийжи ҳинд астрономияси анъанасига — Брахмагуптанинг «Сиддҳанта»сига таянган; кейинги, энг машҳур «Аз-зийж ал-мумтаҳан» («Синалган зийж») эса кузатувларга асосланган бўлиб, Птолемей модели бўйича тузилган. Учинчиси «Кичик зийж» ёки «Зийж аш-шоҳ» деб аталган, у бизгача етиб келмаган. Бундан ташқари, «Дамашқ зийжи» деб аталувчи жадвал ҳам унинг номи билан боғлиқ.

Ҳабаш тригонометрияни сферик астрономия масалаларига қўллашда айниқса муваффақият қозонган. У ал-Хоразмий изидан синус жадвалларини тузди, «тескари синус»ни (версинус) синусдан аниқ ажратди ва «соя» (зилл) жадвалларини, яъни тангенс жадвалларини биринчилардан бўлиб тузди; котангенс тушунчасини ҳам у киритганлар қаторига киради. Қуёшнинг баландлигига қараб вақтни аниқлаш усулини ҳам таклиф қилган, бу усулни кейинги астрономлар қўллаган. Унинг параллакс масаласи учун таклиф этган такрорий усули кейинчалик Кеплер тенгламаси билан солиштирилади.

Ҳабаш сфера ва ундан фойдаланиш, сферик астролябия, ҳалқали сфера («зот ал-ҳалақ») ва қуёш соатлари ҳақида рисолалар ва осмон жисмларининг масофалари ва ўлчамлари ҳақидаги китоб ёзган. Унинг ўғли Абу Жаъфар ҳам астроном ва астрономик асбоблар устаси бўлган. Ҳабаш юз йилдан ортиқ умр кўрган; вафоти 864–874-йилларга, эҳтимол Сомаррада, 869-йилдан кейин деб ҳисобланади.

Унинг ишлари кейинги авлод олимларига таъсир қилди: Абу Наср ибн Ироқ унинг зийжи бўйича рисола ёзган, Беруний эса уни «ҳаким» деб атаб, «Аз-зийж ал-мумтаҳан»га бир неча бор мурожаат қилган ва зийжга алоҳида тўлдирувчи асар бағишлаган.