Hakim at-Termiziy

Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali ibn Hasan ibn Bashir at-Termiziy Termizda tug'ilgan; keng bilimi uchun u «al-Hakim» — «donishmand» laqabini olgan. Tug'ilgan va vafot etgan yillari aniq ma'lum emas: «Encyclopaedia Iranica» tug'ilishini 820–830-yillarga, vafotini 907–912-yillarga oid deb hisoblaydi, Turkiya Diyonat vaqfining «Islom ensiklopediyasi» vafotini 932-yil deb ko'rsatadi, qabr toshidagi yozuvda va ayrim keyingi mualliflarda 869-yil, ba'zi o'zbek manbalarida esa 824–892-yillar uchraydi. Hayoti haqidagi eng ishonchli ma'lumot uning o'zi yozgan qisqa tarjimai hol — «Bad'u sha'ni Abi Abdulloh» («Abu Abdulloh ishining boshlanishi») risolasida saqlangan.

Otasi Ali ibn Hasan hadis ilmi bilan shug'ullangan va ilm izlab Bag'dodgacha borgan olim bo'lgan; ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, onasi va tog'asi ham hadis bilimdoni sanalgan. Termiziyning o'zi yozishicha, u sakkiz yoshidan diniy ilmlarga jiddiy kirishgan. Keyinroq Termiz va Balxda ko'plab muhaddislardan hadis eshitgan, hanafiy faqihdan fiqh o'rgangan; ustozlari orasida Qutayba ibn Sa'id al-Balxiy tilga olinadi.

Yigirma yetti — yigirma sakkiz yoshida u hajga otlangan, yo'lda bir muddat Iroqda qolib hadis tinglagan va Basra orqali Makkaga yetgan. Tarjimai holida yozishicha, Ka'ba yonida tavba qilib, Qur'onni yod olishni nasib etishini so'rab duo qilgan; yodlashni qaytish yo'lida boshlab, uyda tugatgan. Termizga qaytgach, suriyalik zohid Ahmad ibn Osim al-Antokiyning kitobi ta'sirida riyozat yo'lini tutgan: ro'za tutib, kechalari ibodat qilgan, xilvat joylarda yolg'iz kezgan. Bu yillarda u Xurosonning taniqli so'fiylari — Ahmad ibn Hadravayh, Abu Turob an-Naxshabiy va Yahyo ibn Muoz ar-Roziy suhbatlarida bo'lgan, atrofida shogirdlar to'plangan.

Uning asarlari, ayniqsa «Xatm ul-avliyo» va «Ilal ush-shari'a», faqihlarning noroziligiga sabab bo'lgan: uni valiylarni payg'ambarlardan ustun qo'yishda, Allohga muhabbat haqida odatdan tashqari so'zlar aytishda va bid'atda ayblashgan, Balx hokimiga shikoyat qilishgan, hokim esa undan bu mavzularda gapirmaslik haqida yozma majburiyat olgan. Ayrim manbalarga ko'ra, u Termizni tark etib, Balxda, so'ng Nishopurda yashashga majbur bo'lgan va u yerda ko'p tarafdor topgan. Termiziyning o'zi ayblovlarni rad etgan; tadqiqotchilar ham uning kitoblarida valoyatni nubuvvatdan ustun qo'yadigan fikr yo'qligini qayd etadi.

«Xatm ul-avliyo» (boshqa nomi — «Sirat ul-avliyo») asarida Termiziy islomda birinchi marta valoyat — Allohning do'stlari (avliyo) haqidagi yaxlit ta'limotni bayon qilgan: payg'ambarlarning so'nggisi va eng ulug'i — «xotam un-nabiyyin» bo'lgani kabi, avliyoning ham o'z «muhri», eng oliy valiysi bor; u avliyo martabalarini ham tasniflagan. Bilimni u ta'lim bilan egallanadigan ilmga va Alloh qalbga nur kabi ato etadigan ma'rifatga ajratgan. Aql bilan nafsning qalb uchun kurashi, o'zini tarbiyalash yo'llari, shariat amr va qaytariqlarining ichki hikmati uning boshqa asarlari mavzusidir. Eng katta asari — 291 hadis atrofida qurilgan «Navodir ul-usul». Unga saksonga yaqin (ba'zi manbalarda to'rt yuzgacha) asar nisbat beriladi, ularning katta qismi saqlanib qolgan.

Umrining so'nggi yillarini Termiziy ona shahrida o'tkazib, oxirigacha yozish va shogird tarbiyalashda davom etgan, shu yerda vafot etib, dafn qilingan. Izdoshlari «hakimiya» deb atalgan, ular orasida Abu Bakr al-Varroq va Abu Ali al-Jo'zjoniy ajralib turadi. G'azzoliy «Ihyou ulum id-din»da uning g'ururga aldanish haqidagi kitobidan foydalangan, Ibn Arabiy esa «Xatm ul-avliyo»dagi savollarga «Futuhoti Makkiya»da javob yozgan; rivoyatlarga ko'ra, Bahouddin Naqshband ham uni ulug' valiy sifatida e'zozlagan. Qadimgi Termiz o'rnidagi maqbarasi masjid va xonaqoh bilan birga (IX–XV asrlar) bugun ham ziyoratgoh; xalq uni «Termiz ota» deb ataydi.