Ҳаким ат-Термизий

Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Али ибн Ҳасан ибн Башир ат-Термизий Термизда туғилган; кенг билими учун у «ал-Ҳаким» — «донишманд» лақабини олган. Туғилган ва вафот этган йиллари аниқ маълум эмас: «Encyclopaedia Iranica» туғилишини 820–830-йилларга, вафотини 907–912-йилларга оид деб ҳисоблайди, Туркия Диёнат вақфининг «Ислом энсиклопедияси» вафотини 932-йил деб кўрсатади, қабр тошидаги ёзувда ва айрим кейинги муаллифларда 869-йил, баъзи ўзбек манбаларида эса 824–892-йиллар учрайди. Ҳаёти ҳақидаги энг ишончли маълумот унинг ўзи ёзган қисқа таржимаи ҳол — «Бадъу шаъни Аби Абдуллоҳ» («Абу Абдуллоҳ ишининг бошланиши») рисоласида сақланган.

Отаси Али ибн Ҳасан ҳадис илми билан шуғулланган ва илм излаб Бағдодгача борган олим бўлган; баъзи маълумотларга кўра, онаси ва тоғаси ҳам ҳадис билимдони саналган. Термизийнинг ўзи ёзишича, у саккиз ёшидан диний илмларга жиддий киришган. Кейинроқ Термиз ва Балхда кўплаб муҳаддислардан ҳадис эшитган, ҳанафий фақиҳдан фиқҳ ўрганган; устозлари орасида Қутайба ибн Саъид ал-Балхий тилга олинади.

Йигирма етти — йигирма саккиз ёшида у ҳажга отланган, йўлда бир муддат Ироқда қолиб ҳадис тинглаган ва Басра орқали Маккага етган. Таржимаи ҳолида ёзишича, Каъба ёнида тавба қилиб, Қуръонни ёд олишни насиб этишини сўраб дуо қилган; ёдлашни қайтиш йўлида бошлаб, уйда тугатган. Термизга қайтгач, суриялик зоҳид Аҳмад ибн Осим ал-Антокийнинг китоби таъсирида риёзат йўлини тутган: рўза тутиб, кечалари ибодат қилган, хилват жойларда ёлғиз кезган. Бу йилларда у Хуросоннинг таниқли сўфийлари — Аҳмад ибн Ҳадравайҳ, Абу Туроб ан-Нахшабий ва Яҳё ибн Муоз ар-Розий суҳбатларида бўлган, атрофида шогирдлар тўпланган.

Унинг асарлари, айниқса «Хатм ул-авлиё» ва «Илал уш-шариъа», фақиҳларнинг норозилигига сабаб бўлган: уни валийларни пайғамбарлардан устун қўйишда, Аллоҳга муҳаббат ҳақида одатдан ташқари сўзлар айтишда ва бидъатда айблашган, Балх ҳокимига шикоят қилишган, ҳоким эса ундан бу мавзуларда гапирмаслик ҳақида ёзма мажбурият олган. Айрим манбаларга кўра, у Термизни тарк этиб, Балхда, сўнг Нишопурда яшашга мажбур бўлган ва у ерда кўп тарафдор топган. Термизийнинг ўзи айбловларни рад этган; тадқиқотчилар ҳам унинг китобларида валоятни нубувватдан устун қўядиган фикр йўқлигини қайд этади.

«Хатм ул-авлиё» (бошқа номи — «Сират ул-авлиё») асарида Термизий исломда биринчи марта валоят — Аллоҳнинг дўстлари (авлиё) ҳақидаги яхлит таълимотни баён қилган: пайғамбарларнинг сўнггиси ва энг улуғи — «хотам ун-набиййин» бўлгани каби, авлиёнинг ҳам ўз «муҳри», энг олий валийси бор; у авлиё мартабаларини ҳам таснифлаган. Билимни у таълим билан эгалланадиган илмга ва Аллоҳ қалбга нур каби ато этадиган маърифатга ажратган. Ақл билан нафснинг қалб учун кураши, ўзини тарбиялаш йўллари, шариат амр ва қайтариқларининг ички ҳикмати унинг бошқа асарлари мавзусидир. Энг катта асари — 291 ҳадис атрофида қурилган «Наводир ул-усул». Унга саксонга яқин (баъзи манбаларда тўрт юзгача) асар нисбат берилади, уларнинг катта қисми сақланиб қолган.

Умрининг сўнгги йилларини Термизий она шаҳрида ўтказиб, охиригача ёзиш ва шогирд тарбиялашда давом этган, шу ерда вафот этиб, дафн қилинган. Издошлари «ҳакимия» деб аталган, улар орасида Абу Бакр ал-Варроқ ва Абу Али ал-Жўзжоний ажралиб туради. Ғаззолий «Иҳёу улум ид-дин»да унинг ғурурга алданиш ҳақидаги китобидан фойдаланган, Ибн Арабий эса «Хатм ул-авлиё»даги саволларга «Футуҳоти Маккия»да жавоб ёзган; ривоятларга кўра, Баҳоуддин Нақшбанд ҳам уни улуғ валий сифатида эъзозлаган. Қадимги Термиз ўрнидаги мақбараси масжид ва хонақоҳ билан бирга (IX–XV асрлар) бугун ҳам зиёратгоҳ; халқ уни «Термиз ота» деб атайди.