Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Tuzatish taklif qilish

Jaloliddin Davoniy

XV asrda Sherozda yashagan fors faylasufi, ilohiyotchi va qozi; Sharqda asrlar davomida keng o'qilgan axloq va davlat boshqaruvi haqidagi «Axloqi Jaloliy» asarining muallifi.

Faoliyat:
Olim, Yozuvchi, Diniy arbob, Faylasuf
Haqiqiy ismi:
Jaloliddin Muhammad ibn As'ad Davoniy
Taxallusi:
Allomai Davoniy, Mullo Jalol
Tug'ilgan:
taxminan 1427 — 1502
Otasi:
Sa'duddin As'ad
Farzandlar:
Abdulhodiy, Sa'duddin

Biografiya

Jaloliddin Muhammad ibn As'ad Davoniy hijriy 830-yilda (milodiy 1426/27-yil) Eronning Fors viloyatida, Kozerun yaqinidagi Davon qishlog'ida tug'ilgan. Otasi Sa'duddin As'ad Kozerun tumanining qozisi bo'lgan va mashhur olim Sayyid Sharif Jurjoniy qo'lida o'qigan. Oila nasabini birinchi xalifa Abu Bakrga olib borgani uchun Davoniy asarlarida «as-Siddiqiy» nisbasini ham qo'llagan.

Dastlab otasidan sarf, nahv, mantiq va shariat ilmlarini o'rgangan, so'ng Sherozga borib, ilohiyot, falsafa, mantiq, fiqh usuli va hadisni Muhyiddin Go'shkanoriy, Humomiddin Gulboriy, Safiyuddin Iyjiy kabi olimlardan tahsil olgan. Birinchi asari — Qozi Bayzoviy tafsiriga hoshiya — 1449-yilda yozilgan; o'ttiz yoshlariga kelib u Sherozning taniqli olimlaridan biriga aylangan edi.

1460-yillarda Qoraqo'yunlu hukmdori Jahonshohning o'g'li, Fors hokimi Mirzo Yusuf uni sadr — viloyatning diniy ishlar boshlig'i etib tayinlagan, biroq Davoniy tez orada bu lavozimdan ketgan. 1467-yil kuzida Jahonshohning Oqqo'yunlu hukmdori Uzun Hasanga qarshi yurishida qatnashgan; Jahonshoh mag'lub bo'lib halok bo'lgach, Tabrizga ketgan va u yerda Shahobiddin Suhravardiyning «Hayokil an-nur» asariga «Shavokil al-hur» nomli sharh yozgan (1468). Sherozga qaytgach, «Dor ul-aytom» nomi bilan ham tanilgan Begim madrasasida mudarrislik qilgan.

Sherozda Davoniy Uzun Hasanning o'g'li, Fors hokimi Sulton Xalil bilan yaqinlashgan va uning iltimosi bilan Uzun Hasanga bag'ishlab forsiy tilda «Lavomi' al-ishroq fi makorim al-axloq» asarini yozgan (taxminan 1474–1475); kitob «Axloqi Jaloliy» nomi bilan mashhur bo'lgan. Nasiriddin Tusiyning «Axloqi Nosiriy» asariga tayangan bu risola uch qismda inson axloqi, oila va xonadon tadbiri hamda shahar va davlatni boshqarish masalalarini yoritadi. 1476-yilda Sulton Xalil o'tkazgan qo'shin va amaldorlar ko'rigini guvoh sifatida «Arznoma»da tasvirlagan. 1478-yilda taxtga chiqqan Sulton Ya'qub uni Forsning bosh qozisi etib tayinlagan; keyinroq Davoniy bu hukmdorning markazlashtirish islohotlariga qarshi chiqqan.

Uning shuhrati Eron chegarasidan chiqib ketgan. Usmonli sulton Boyazid II ga bir necha asarini bag'ishlagan va undan sovg'alar olgan; Usmonli olimi Muayyadzoda Abdurahmon Sherozga kelib, bir necha yil uning qo'lida o'qigan. Gujarot sultoni Mahmud I ga turli ilmlar haqidagi «Unmuzaj al-ulum» asarini va adolat haqidagi risolasini bag'ishlagan. Nasiriddin Tusiyning «Tajrid al-e'tiqod» asariga samarqandlik olim Ali Qushchi yozgan sharhga bitgan hoshiyasi sherozlik Sadriddin Dashtakiy bilan uzoq bahsga sabab bo'lgan: ikki olim bir-biriga javoban yangi-yangi hoshiyalar yozgan.

Oqqo'yunlular davlatining so'nggi yillaridagi notinchlikda, 1497-yildan keyin, Fors hokimi Qosimbek Purnak Davoniyning mol-mulkini musodara qilgan. Olim Sherozni tark etib, Lor shahrida va Hurmuz bo'g'ozidagi Jarun orolida yashagan; shu yerda Azududdin Iyjiyning aqida risolasiga «Sharh al-aqoid al-Azudiya» sharhini yozgan (1499). Hijriy 908-yilda, milodiy 1502-yil kuzida ona qishlog'i yaqinida vafot etgan va Davonda dafn qilingan; maqbarasi bugungacha saqlanib qolgan.

Davoniy kalom, falsafa, mantiq, axloq, tafsir va fiqhga oid arab va fors tillarida ko'plab asarlar, shuningdek forsiy she'rlar yozgan. U ash'ariy kalomini Suhravardiyning ishroq falsafasi va Ibn Arabiy tasavvufi bilan uyg'unlashtirishga intilgan. «Axloqi Jaloliy» Eron, Usmonli davlati va Hindistonda keng tarqalgan, Hindistonda ko'p marta toshbosmada nashr etilgan; asarning qo'lyozma va toshbosma nusxalari O'zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida ham saqlanadi.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1426/27
    Tug'ilishi

    Fors viloyatida, Kozerun yaqinidagi Davon qishlog'ida tuman qozisi Sa'duddin As'ad oilasida tug'ilgan.

  2. 1440-yillar
    Sherozda tahsil

    Otasidan dastlabki ta'lim olgach, Sherozda Muhyiddin Go'shkanoriy, Humomiddin Gulboriy, Safiyuddin Iyjiy kabi olimlardan o'qigan.

  3. 1449
    Birinchi asar

    Qozi Bayzoviy tafsiriga hoshiya yozgan.

  4. 1460-yillar
    Fors sadri

    Qoraqo'yunlu shahzodasi, Fors hokimi Mirzo Yusuf uni viloyat sadri etib tayinlagan; tez orada lavozimdan ketgan.

  5. 1467–1468
    Tabrizda

    Jahonshohning Uzun Hasanga qarshi yurishida qatnashgan, mag'lubiyatdan so'ng Tabrizga ketib, «Shavokil al-hur» sharhini yozgan.

  6. 1470-yillar
    Begim madrasasida

    Sherozdagi Begim madrasasida («Dor ul-aytom») mudarrislik qilgan, Sulton Xalil bilan yaqinlashgan.

  7. taxm. 1474–1475
    «Axloqi Jaloliy»

    Sulton Xalilning iltimosi bilan Uzun Hasanga bag'ishlab axloq va davlat boshqaruvi haqidagi forsiy risolasini yozgan.

  8. 1476
    «Arznoma»

    Sulton Xalil o'tkazgan qo'shin ko'rigini guvoh sifatida tasvirlagan.

  9. 1478
    Bosh qozi

    Sulton Ya'qub uni Forsning bosh qozisi etib tayinlagan.

  10. 1480-yillar
    Usmonli va Hind hukmdorlari bilan aloqalar

    Asarlarini Boyazid II va Gujarot sultoni Mahmud I ga bag'ishlagan; Usmonli olimi Muayyadzoda uning qo'lida tahsil olgan.

  11. 1497–1499
    Sherozdan ketishi

    Mol-mulki musodara qilingach, Lor va Jarun oroliga ketgan; «Sharh al-aqoid al-Azudiya»ni yozgan.

  12. 1502
    Vafoti

    1502-yil (hijriy 908) kuzida ona qishlog'i yaqinida vafot etgan va Davonda dafn qilingan.

Asarlar

  • «Axloqi Jaloliy» («Lavomi' al-ishroq fi makorim al-axloq»)
    Axloq va siyosat

    Uzun Hasanga bag'ishlangan forsiy risola (taxminan 1474–1475): inson axloqi, oila tadbiri va davlatni boshqarish haqida. 1839-yilda qisman ingliz tiliga tarjima qilingan.

  • «Shavokil al-hur fi sharhi Hayokil an-nur» (1468)
    Ishroq falsafasi

    Shahobiddin Suhravardiyning «Nur haykallari» risolasiga sharh; Tabrizda yozilgan, 1953-yilda Madrasda nashr etilgan.

  • «Arznoma»
    Tarixiy asar

    1476-yilda Sulton Xalil o'tkazgan qo'shin va amaldorlar ko'rigining guvoh tomonidan yozilgan tavsifi; Oqqo'yunlu davlatining harbiy va ma'muriy tuzilishi haqidagi muhim manba.

  • «Tajrid» sharhiga hoshiyalar
    Kalom va falsafa

    Nasiriddin Tusiyning «Tajrid al-e'tiqod» asariga Ali Qushchi yozgan sharhga uch hoshiya — «qadima», «jadida» va «ajadd»; Sadriddin Dashtakiy bilan bahs jarayonida yozilgan.

  • «Sharh al-aqoid al-Azudiya» (1499)
    Kalom

    Azududdin Iyjiyning aqida risolasiga ash'ariy ruhdagi sharh, Jarun orolida yozilgan; Usmonli madrasalarida uzoq vaqt darslik bo'lgan.

  • «Isbot al-vojib» risolasi («Vojib ul-vujudning isboti»)
    Kalom

    Allohning borligini isbotlashga bag'ishlangan risola; Usmonli sulton Boyazid II ga bag'ishlangan. Davoniy shu mavzuda ikkinchi, kengroq risola ham yozgan.

  • «Unmuzaj al-ulum» («Ilmlar namunasi»)
    Ilmlar sharhi

    Hadis, fiqh, kalom, tibbiyot, handasa, falakiyot va boshqa ilmlarga oid mulohazalar; muqaddimasida muallifning hayotiga doir ma'lumotlar bor. Gujarot sultoni Mahmud I ga bag'ishlangan.

  • «Risola dar Devoni mazolim» («Shikoyatlar devoni haqida risola»)
    Siyosiy risola

    Hukmdor huzurida xalq shikoyatlarini ko'rib chiqadigan devon zarurligini asoslaydi; XIX asrda Usmonli davlat arbobi Ahmad Javdat posho sud islohotini asoslashda undan foydalangan.

  • «Sharhi ruboiyot» («Ruboiylar sharhi»)
    Tasavvuf

    Muallifning o'z tasavvufiy ruboiylariga yozgan sharhi; Boyazid II ga bag'ishlangan.

Meros

Davoniy XV asr Eronining yetakchi olimlaridan biri hisoblanadi; tarixchi J. Vuds uni Uzun Hasan davrida Oqqo'yunlular davlatining asosiy mafkuraviy tayanchi deb atagan. «Axloqi Jaloliy» Nasiriddin Tusiyning «Axloqi Nosiriy»si bilan birga fors tilidagi axloq va siyosat bo'yicha asosiy kitoblardan biriga aylanib, Eron, Usmonli davlati va Hindistonda keng o'qilgan. Uning «Sharh al-aqoid al-Azudiya»si va hoshiyalari Usmonli madrasalarida darslik bo'lgan, Dashtakiylar bilan bahsi esa kalom va falsafaga oid ko'plab yangi asarlarning yozilishiga turtki bergan. Shogirdlari — Usmonli qozi askari bo'lgan Muayyadzoda Abdurahmon, Yazd qozisi Mir Husayn Maybudiy va boshqalar uning ta'limotini Eron va Usmonli yerlariga yoydi. O'zbekistonda uning asarlari qo'lyozmalari saqlanadi va Sharq pedagogik tafakkuri tarixida o'rganiladi.

Davr: Qoraqo'yunlu va Oqqo'yunlu davridagi Eron, XV asr
  • «Axloqi Jaloliy» Kalkuttada nashr etildi (1810)
  • W. F. Tompson «Axloqi Jaloliy»ni qisman ingliz tiliga tarjima qildi (1839)
  • «Shavokil al-hur» Madrasda nashr etildi (1953)
  • Davoniy she'rlari devoni Bag'dodda nashr etildi (1973)
Jaloliddin Davoniy (taxminan 1427–1502) — Olim | Shaxs.uz