Жалолиддин Давоний

Жалолиддин Муҳаммад ибн Асъад Давоний ҳижрий 830-йилда (милодий 1426/27-йил) Эроннинг Форс вилоятида, Козерун яқинидаги Давон қишлоғида туғилган. Отаси Саъдуддин Асъад Козерун туманининг қозиси бўлган ва машҳур олим Саййид Шариф Журжоний қўлида ўқиган. Оила насабини биринчи халифа Абу Бакрга олиб боргани учун Давоний асарларида «ас-Сиддиқий» нисбасини ҳам қўллаган.

Дастлаб отасидан сарф, наҳв, мантиқ ва шариат илмларини ўрганган, сўнг Шерозга бориб, илоҳиёт, фалсафа, мантиқ, фиқҳ усули ва ҳадисни Муҳйиддин Гўшканорий, Ҳумомиддин Гулборий, Сафиюддин Ийжий каби олимлардан таҳсил олган. Биринчи асари — Қози Байзовий тафсирига ҳошия — 1449-йилда ёзилган; ўттиз ёшларига келиб у Шерознинг таниқли олимларидан бирига айланган эди.

1460-йилларда Қорақўюнлу ҳукмдори Жаҳоншоҳнинг ўғли, Форс ҳокими Мирзо Юсуф уни садр — вилоятнинг диний ишлар бошлиғи этиб тайинлаган, бироқ Давоний тез орада бу лавозимдан кетган. 1467-йил кузида Жаҳоншоҳнинг Оққўюнлу ҳукмдори Узун Ҳасанга қарши юришида қатнашган; Жаҳоншоҳ мағлуб бўлиб ҳалок бўлгач, Табризга кетган ва у ерда Шаҳобиддин Суҳравардийнинг «Ҳаёкил ан-нур» асарига «Шавокил ал-ҳур» номли шарҳ ёзган (1468). Шерозга қайтгач, «Дор ул-айтом» номи билан ҳам танилган Бегим мадрасасида мударрислик қилган.

Шерозда Давоний Узун Ҳасаннинг ўғли, Форс ҳокими Султон Халил билан яқинлашган ва унинг илтимоси билан Узун Ҳасанга бағишлаб форсий тилда «Лавоми' ал-ишроқ фи макорим ал-ахлоқ» асарини ёзган (тахминан 1474–1475); китоб «Ахлоқи Жалолий» номи билан машҳур бўлган. Насириддин Тусийнинг «Ахлоқи Носирий» асарига таянган бу рисола уч қисмда инсон ахлоқи, оила ва хонадон тадбири ҳамда шаҳар ва давлатни бошқариш масалаларини ёритади. 1476-йилда Султон Халил ўтказган қўшин ва амалдорлар кўригини гувоҳ сифатида «Арзнома»да тасвирлаган. 1478-йилда тахтга чиққан Султон Яъқуб уни Форснинг бош қозиси этиб тайинлаган; кейинроқ Давоний бу ҳукмдорнинг марказлаштириш ислоҳотларига қарши чиққан.

Унинг шуҳрати Эрон чегарасидан чиқиб кетган. Усмонли султон Боязид II га бир неча асарини бағишлаган ва ундан совғалар олган; Усмонли олими Муайядзода Абдураҳмон Шерозга келиб, бир неча йил унинг қўлида ўқиган. Гужарот султони Маҳмуд I га турли илмлар ҳақидаги «Унмузаж ал-улум» асарини ва адолат ҳақидаги рисоласини бағишлаган. Насириддин Тусийнинг «Тажрид ал-эътиқод» асарига самарқандлик олим Али Қушчи ёзган шарҳга битган ҳошияси шерозлик Садриддин Даштакий билан узоқ баҳсга сабаб бўлган: икки олим бир-бирига жавобан янги-янги ҳошиялар ёзган.

Оққўюнлулар давлатининг сўнгги йилларидаги нотинчликда, 1497-йилдан кейин, Форс ҳокими Қосимбек Пурнак Давонийнинг мол-мулкини мусодара қилган. Олим Шерозни тарк этиб, Лор шаҳрида ва Ҳурмуз бўғозидаги Жарун оролида яшаган; шу ерда Азудуддин Ийжийнинг ақида рисоласига «Шарҳ ал-ақоид ал-Азудия» шарҳини ёзган (1499). Ҳижрий 908-йилда, милодий 1502-йил кузида она қишлоғи яқинида вафот этган ва Давонда дафн қилинган; мақбараси бугунгача сақланиб қолган.

Давоний калом, фалсафа, мантиқ, ахлоқ, тафсир ва фиқҳга оид араб ва форс тилларида кўплаб асарлар, шунингдек форсий шеърлар ёзган. У ашъарий каломини Суҳравардийнинг ишроқ фалсафаси ва Ибн Арабий тасаввуфи билан уйғунлаштиришга интилган. «Ахлоқи Жалолий» Эрон, Усмонли давлати ва Ҳиндистонда кенг тарқалган, Ҳиндистонда кўп марта тошбосмада нашр этилган; асарнинг қўлёзма ва тошбосма нусхалари Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтида ҳам сақланади.