Junaydxon

Junaydxon — asl ismi Muhammad Qurbon — 1857-yilda, boshqa ma'lumotlarga ko'ra 1862-yilda Xiva xonligiga qarashli Taxta atrofida tug'ilgan. Turkman manbalari uning tug'ilgan joyi sifatida Bedirkent qishlog'ini ko'rsatadi; bu yer hozir Turkmanistonning Toshhovuz viloyatidagi Go'ro'g'li tumaniga kiradi. U turkmanlarning yovmut qabilasiga, uning junayd tarmog'iga mansub bo'lgan va keyinchalik shu urug' nomi bilan Junaydxon deb atalgan. Otasi Hojiboy yovmutlar orasida obro'li va badavlat kishi edi. Rus tilidagi manbalarga ko'ra, Muhammad Qurbon o'qish-yozishni bilmagan, ammo el orasida hurmat qozonib, avval ovul qozisi, so'ng mirob — suv taqsimlovchi bo'lgan.

XX asr boshida yovmut turkmanlari bilan Xiva xoni Asfandiyorxon o'rtasida yer, suv va soliq bois nizolar keskinlashdi. 1912–1913-yillarda xon Taxta atrofidagi turkmanlarga qarshi jazo yurishi uyushtirganida Muhammad Qurbon qarshilik ko'rsatganlarning yetakchilaridan biri bo'ldi va «sardor» deb atala boshladi. Rus tilidagi manbalarda uning yigitlari o'shanda javob tariqasida Toshhovuz va Ilyali bekliklaridagi o'zbek qishloqlarini talagani qayd etilgan. 1916-yil boshida Junaydxon otliqlari Xivani egalladi va xondan katta miqdorda tovon olib, shaharni tark etdi. Xonga yordam uchun Toshkentdan general Galkin boshchiligidagi rus jazo otryadi yuborildi; mart oyida G'azovot yonida yengilgan Junaydxon Qoraqumga, so'ng Eron va Afg'onistonga chekindi.

1917-yilgi Fevral inqilobidan keyin yosh xivaliklar xonni islohotlar haqida manifest e'lon qilishga majbur qildi, biroq ko'p o'tmay ularning hukumati ag'darildi. O'sha yili Xorazmga qaytgan Junaydxon ilgari o'zaro raqib bo'lgan turkman qabilalarini birlashtirdi va Muvaqqat hukumat Xivaga yuborgan otryad boshlig'i polkovnik Ivan Zaysev bilan yaqin aloqa o'rnatdi. 1918-yil yanvarida Asfandiyorxon uni xonlik qo'shinlarining bosh qo'mondoni etib tayinladi va «sardori karim» unvonini berdi. Zaysev otryadi Xivadan ketgach, Junaydxonning 1600 ga yaqin otliqdan iborat qo'shini xonlikdagi asosiy harbiy kuchga aylandi. 1918-yilda (aksariyat manbalarga ko'ra, oktabrda) Asfandiyorxon Junaydxonning buyrug'i bilan Nurullaboy saroyida o'ldirildi. Taxtga xonning tug'ishgan birodari Said Abdullaxon o'tqazildi, ammo haqiqiy hokimiyat Junaydxon qo'liga o'tdi. O'sha yili u xonlikdagi raqiblari — turkman sardorlari Qo'shmamadxon, G'ulomali va boshqalarni ham yengib, siqib chiqardi.

Xivada hokimiyatni qo'lga olgan Junaydxon Turkiston Sovet Respublikasiga qarshi urushga kirishdi. 1918-yil noyabrida uning qo'shini Amudaryo bo'limining markazi Petro-Aleksandrovskni (hozirgi To'rtko'l) qamal qildi, biroq shaharni ololmay chekindi. 1919-yil aprelida Taxta qal'asida u Turkiston hukumati vakillari bilan tinchlik shartnomasini imzoladi; unga ko'ra Turkiston Xivaning mustaqilligini tan oldi. Oradan ko'p o'tmay to'qnashuvlar qayta boshlandi. 1919-yil oxirida Qizil Armiya yosh xivaliklar va Junaydxonga qarshi turkman sardorlari bilan birgalikda xonlikka kirdi. 1920-yil yanvaridagi janglarda yengilgan Junaydxon Qoraqumga chekindi, fevral boshida Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, aprelda esa xonlik o'rnida Xorazm Xalq Sovet Respublikasi e'lon qilindi.

Junaydxon qurolli kurashni davom ettirdi. 1922-yil boshida u Anvar posho va Farg'onadagi qo'rboshilar bilan aloqa o'rnatdi, aprelda Porsu qal'asini egalladi, biroq may oyida yigitlarining bir qismi sovet qo'shinlariga taslim bo'lgach, Eronga o'tib ketdi. 1924-yil yanvarida uning qo'shini Toshhovuz, Mang'it, Shovot, G'azovot va Xonqani egallab, Xivani qamal qildi; sovet hukumati qo'shimcha kuch tashlagach, u yana orqaga chekindi. 1925-yilda Turkmaniston SSR Sovetlarining 1-s'yezdi hukumat boshlig'i Qaygisiz Otaboyevning talabi bilan Junaydxonni afv etdi va ovulida yashashga ruxsat berdi. Biroq 1927-yil sentabrida u Toshhovuz okrugida yangi qo'zg'olon ko'tardi va qonundan tashqari deb e'lon qilindi. Mag'lubiyatdan so'ng Junaydxon yana chet elga ketdi va umrining qolgan qismini Eron va Afg'onistonda, asosan Hirot atrofida o'tkazdi; 1930-yillar boshigacha uning tarafdorlari u yerdan sovet Turkmanistoni hududiga hujumlar uyushtirib turdi.

Junaydxon 1938-yilda Afg'onistonning Hirot viloyatida vafot etgan. Uning faoliyati turlicha baholanadi. Sovet tarixshunosligi uni bosmachilik harakatining yetakchilaridan biri va sovet hokimiyatining dushmani deb ko'rsatgan. Mustaqillik yillarida chiqqan «O'zbekiston milliy ensiklopediyasi» uni Rossiya imperiyasi va sovet hokimiyatiga qarshi kurashgan istiqlolchilik harakati namoyandalari qatoriga qo'shadi, turkman mualliflari esa uning turkman qabilalarini birlashtirishga intilganini alohida ta'kidlaydi. Tarixchilar, shuningdek, uning hukmronligidan norozi bo'lgan o'zbek aholisi va ayrim turkman urug'larining yetakchilari bolsheviklardan yordam so'raganini ham qayd etadi.