Жунайдхон

Жунайдхон — асл исми Муҳаммад Қурбон — 1857-йилда, бошқа маълумотларга кўра 1862-йилда Хива хонлигига қарашли Тахта атрофида туғилган. Туркман манбалари унинг туғилган жойи сифатида Бедиркент қишлоғини кўрсатади; бу ер ҳозир Туркманистоннинг Тошҳовуз вилоятидаги Гўрўғли туманига киради. У туркманларнинг ёвмут қабиласига, унинг жунайд тармоғига мансуб бўлган ва кейинчалик шу уруғ номи билан Жунайдхон деб аталган. Отаси Ҳожибой ёвмутлар орасида обрўли ва бадавлат киши эди. Рус тилидаги манбаларга кўра, Муҳаммад Қурбон ўқиш-ёзишни билмаган, аммо эл орасида ҳурмат қозониб, аввал овул қозиси, сўнг мироб — сув тақсимловчи бўлган.

XX аср бошида ёвмут туркманлари билан Хива хони Асфандиёрхон ўртасида ер, сув ва солиқ боис низолар кескинлашди. 1912–1913-йилларда хон Тахта атрофидаги туркманларга қарши жазо юриши уюштирганида Муҳаммад Қурбон қаршилик кўрсатганларнинг етакчиларидан бири бўлди ва «сардор» деб атала бошлади. Рус тилидаги манбаларда унинг йигитлари ўшанда жавоб тариқасида Тошҳовуз ва Иляли бекликларидаги ўзбек қишлоқларини талагани қайд этилган. 1916-йил бошида Жунайдхон отлиқлари Хивани эгаллади ва хондан катта миқдорда товон олиб, шаҳарни тарк этди. Хонга ёрдам учун Тошкентдан генерал Галкин бошчилигидаги рус жазо отряди юборилди; март ойида Ғазовот ёнида енгилган Жунайдхон Қорақумга, сўнг Эрон ва Афғонистонга чекинди.

1917-йилги Феврал инқилобидан кейин ёш хиваликлар хонни ислоҳотлар ҳақида манифест эълон қилишга мажбур қилди, бироқ кўп ўтмай уларнинг ҳукумати ағдарилди. Ўша йили Хоразмга қайтган Жунайдхон илгари ўзаро рақиб бўлган туркман қабилаларини бирлаштирди ва Муваққат ҳукумат Хивага юборган отряд бошлиғи полковник Иван Зайсев билан яқин алоқа ўрнатди. 1918-йил январида Асфандиёрхон уни хонлик қўшинларининг бош қўмондони этиб тайинлади ва «сардори карим» унвонини берди. Зайсев отряди Хивадан кетгач, Жунайдхоннинг 1600 га яқин отлиқдан иборат қўшини хонликдаги асосий ҳарбий кучга айланди. 1918-йилда (аксарият манбаларга кўра, октабрда) Асфандиёрхон Жунайдхоннинг буйруғи билан Нуруллабой саройида ўлдирилди. Тахтга хоннинг туғишган биродари Саид Абдуллахон ўтқазилди, аммо ҳақиқий ҳокимият Жунайдхон қўлига ўтди. Ўша йили у хонликдаги рақиблари — туркман сардорлари Қўшмамадхон, Ғуломали ва бошқаларни ҳам енгиб, сиқиб чиқарди.

Хивада ҳокимиятни қўлга олган Жунайдхон Туркистон Совет Республикасига қарши урушга киришди. 1918-йил ноябрида унинг қўшини Амударё бўлимининг маркази Петро-Александровскни (ҳозирги Тўрткўл) қамал қилди, бироқ шаҳарни ололмай чекинди. 1919-йил апрелида Тахта қалъасида у Туркистон ҳукумати вакиллари билан тинчлик шартномасини имзолади; унга кўра Туркистон Хиванинг мустақиллигини тан олди. Орадан кўп ўтмай тўқнашувлар қайта бошланди. 1919-йил охирида Қизил Армия ёш хиваликлар ва Жунайдхонга қарши туркман сардорлари билан биргаликда хонликка кирди. 1920-йил январидаги жангларда енгилган Жунайдхон Қорақумга чекинди, феврал бошида Саид Абдуллахон тахтдан воз кечди, апрелда эса хонлик ўрнида Хоразм Халқ Совет Республикаси эълон қилинди.

Жунайдхон қуролли курашни давом эттирди. 1922-йил бошида у Анвар пошо ва Фарғонадаги қўрбошилар билан алоқа ўрнатди, апрелда Порсу қалъасини эгаллади, бироқ май ойида йигитларининг бир қисми совет қўшинларига таслим бўлгач, Эронга ўтиб кетди. 1924-йил январида унинг қўшини Тошҳовуз, Манғит, Шовот, Ғазовот ва Хонқани эгаллаб, Хивани қамал қилди; совет ҳукумати қўшимча куч ташлагач, у яна орқага чекинди. 1925-йилда Туркманистон ССР Советларининг 1-съезди ҳукумат бошлиғи Қайгисиз Отабоевнинг талаби билан Жунайдхонни афв этди ва овулида яшашга рухсат берди. Бироқ 1927-йил сентабрида у Тошҳовуз округида янги қўзғолон кўтарди ва қонундан ташқари деб эълон қилинди. Мағлубиятдан сўнг Жунайдхон яна чет элга кетди ва умрининг қолган қисмини Эрон ва Афғонистонда, асосан Ҳирот атрофида ўтказди; 1930-йиллар бошигача унинг тарафдорлари у ердан совет Туркманистони ҳудудига ҳужумлар уюштириб турди.

Жунайдхон 1938-йилда Афғонистоннинг Ҳирот вилоятида вафот этган. Унинг фаолияти турлича баҳоланади. Совет тарихшунослиги уни босмачилик ҳаракатининг етакчиларидан бири ва совет ҳокимиятининг душмани деб кўрсатган. Мустақиллик йилларида чиққан «Ўзбекистон миллий энсиклопедияси» уни Россия империяси ва совет ҳокимиятига қарши курашган истиқлолчилик ҳаракати намояндалари қаторига қўшади, туркман муаллифлари эса унинг туркман қабилаларини бирлаштиришга интилганини алоҳида таъкидлайди. Тарихчилар, шунингдек, унинг ҳукмронлигидан норози бўлган ўзбек аҳолиси ва айрим туркман уруғларининг етакчилари болшевиклардан ёрдам сўраганини ҳам қайд этади.