Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Tuzatish taklif qilish

Mahdumi A'zam

XVI asrda Dahbedda yashagan naqshbandiya shayxi, Movarounnahrdagi tariqat rahnamosi; fors tilida o'ttizga yaqin asar yozgan, avlodlari — mahdumzodalar.

Faoliyat:
Diniy arbob
Haqiqiy ismi:
Sayyid Ahmad Xojagi Kosoniy
Taxallusi:
Ahmad Kosoniy, Dahbediy
Tug'ilgan:
taxminan 1461 — 1542
Tug'ilgan joy:
Kosonsoy tumani, Namangan

Biografiya

Mahdumi A'zam — to'liq ismi Sayyid Ahmad Xojagi ibn Jaloliddin Kosoniy Dahbediy — 1461-yil atrofida Farg'ona vodiysidagi Koson (hozirgi Kosonsoy) shahrida tug'ilgan; ayrim manbalarda tug'ilgan yili 1463–1464 deb ko'rsatiladi. «Mahdumi A'zam» («eng ulug' ustoz») laqabi bilan mashhur, Dahbediy nisbasi esa umrining oxirini o'tkazgan Dahbed qishlog'idan olingan. Nasabi payg'ambar avlodiga borib taqalishi aytiladi.

Dastlabki ta'limni Kosonda olgan, so'ng Toshkentga kelib, Xoja Ubaydulloh Ahrorning shogirdi Muhammad Qozi (vaf. 1516) qo'lida naqshbandiya yo'liga kirgan. 1503-yilda Buxoroga ko'chib borgani, u yerda so'fiylar uchun xonaqoh barpo etgani va Axsikatda ham tariqatni targ'ib qilgani haqida ma'lumot bor.

Shayboniylar Movarounnahrni egallagach, Samarqand hukmdori Jonibek Sulton uni Samarqandga taklif qilib, yaqindagi Dahbed qishlog'ining daromadini in'om etgan. Rivoyatga ko'ra, u bu yerga kelib avval o'nta tol ekkan — qishloq nomi («dah» — o'n, «bed» — tol) shundan chiqqan deyiladi; keyin 20 gektardan ortiq yerda bog' barpo etgan.

1516-yilda ustozi Muhammad Qozi vafot etgach, Mahdumi A'zam Movarounnahrda naqshbandiya tariqatining rahnamosi sifatida tan olingan. U Buxorodagi Ubaydullaxon (vaf. 1539) saroyida katta ta'sirga ega bo'lgan, Shayboniy sultonlari va hokimlari uni o'z pirlaridan sanagan. Ma'lumotlarga ko'ra, Bobur unga bag'ishlab ruboiylar yozgan, Mahdumi A'zam esa Bobur haqida «Boburiya» risolasini yozgan.

Fors tilida taxminan o'ttizta asar yozgan: ularda tariqat odobi, zikr va samo' qoidalari, shayx va hukmdorlar o'rtasidagi munosabatlar yoritiladi; hukmdorlarga nasihat sifatida yozilgan risolasi Ubaydullaxonga qaratilgan. Asarlarining katta qismi «Majmua ar-rasoil» («Risolalar to'plami») nomli to'plamga kirgan, O'zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida ko'plab qo'lyozmalari saqlanadi.

Mahdumi A'zam 1542-yilda Dahbedda vafot etgan va shu yerda dafn qilingan. Manbalarga ko'ra, uning o'n uchta (ayrim manbalarda o'n yoki o'n ikki) o'g'li bo'lgan va ularni tariqatning xalifalari qilib tayinlagan; avlodlari — mahdumzodalar keyinchalik Sharqiy Turkistonda katta nufuzga ega bo'lgan. Qabri atrofidagi Mahdumi A'zam majmuasi 1996–1998-yillarda ta'mirlangan.

Karyera

Hayot yo'li

  1. taxminan 1461
    Kosonda tug'ilishi

    Farg'ona vodiysidagi Koson shahrida tug'ilgan; dastlabki ta'limni shu yerda olgan.

  2. Toshkentda ta'lim

    Xoja Ahrorning shogirdi Muhammad Qozi qo'lida naqshbandiya yo'liga kirgan.

  3. 1503
    Buxoroga ko'chishi

    Ma'lumotlarga ko'ra, Buxoroga ko'chib borib, so'fiylar uchun xonaqoh barpo etgan, Axsikatda tariqatni targ'ib qilgan.

  4. XVI asr
    Dahbedga ko'chishi

    Samarqand hukmdori Jonibek Sulton (vaf. 1529) uni Samarqandga taklif qilgan va Dahbed qishlog'ining daromadini in'om etgan.

  5. 1516
    Tariqat rahnamosi

    Muhammad Qozi vafotidan keyin Movarounnahrda naqshbandiya tariqatining rahnamosi sifatida tan olingan.

  6. 1516–1539
    Ubaydullaxon saroyi

    Buxorodagi Ubaydullaxon saroyida katta ta'sirga ega bo'lgan; unga hukmdorlarga nasihat risolasini bag'ishlagan.

  7. 1542
    Vafoti

    Dahbedda vafot etgan va shu yerda dafn qilingan.

Asarlar

  • «Majmua ar-rasoil»
    To'plam

    Taxminan o'ttiz risola va maktubdan iborat to'plam: tasavvuf nazariyasi va amaliyoti, axloq, falsafa va boshqa masalalar haqida.

  • «Tanbih as-salotin»
    Risola

    Hukmdorlarga nasihat sifatida yozilgan asar; Ubaydullaxonga qaratilgan.

  • «Boburiya»
    Risola

    Bobur haqida yozilgan risola; ma'lumotlarga ko'ra, Hindistonga yuborilgan.

  • «Asror un-nikoh»
    Risola

    «Nikoh sirlari»; to'plamdagi risolalardan biri.

  • «Ganjnoma»
    Risola

    «Boylik haqida risola»; to'plamdagi risolalardan biri.

  • «Risola-i silsila-i Xojagon»
    Risola

    Xojagon silsilasining bayoniga bag'ishlangan risola.

Meros

Mahdumi A'zam naqshbandiya tariqatini Movarounnahrda tashkiliy jihatdan mustahkamlagan, tariqat odobi va shayx bilan hukmdor munosabatlari haqida nazariy asarlar qoldirgan. Uning avlodlari — mahdumzodalar (Dahbediylar) Movarounnahr tarixida, XVII–XVIII asrlarda esa Sharqiy Turkistonda katta rol o'ynagan; ularning bir tarmog'i Qashqar xo'jalari nomi bilan mashhur. Dahbeddagi majmua hozir ham ziyoratgoh.

Davr: Shayboniylar davri, XVI asr
  • Ustozi Muhammad Qozi vafot etgan, Mahdumi A'zam tariqat rahnamosi bo'lgan (1516)
  • Mahdumi A'zam Dahbedda vafot etgan (1542)
  • Qabri yonida Yalangto'sh Bahodir xonaqoh va daxma qurdirgan (1610)
  • Samarqandda Mahdumi A'zam merosiga bag'ishlangan xalqaro simpozium o'tkazilgan (1994)
  • Mahdumi A'zam majmuasini 1996-yilda boshlangan ta'mirlash ishlari yakunlangan (1998)
Mahdumi A'zam (taxminan 1461–1542) — Diniy arbob | Shaxs.uz