Маҳдуми Аъзам

Name: Мажмуа ар-расоил
Author: Маҳдуми Аъзам

XVI асрда Даҳбедда яшаган нақшбандия шайхи, Мовароуннаҳрдаги тариқат раҳнамоси; форс тилида ўттизга яқин асар ёзган, авлодлари — маҳдумзодалар.

Маълумот:

Фаолият:: Диний арбоб
Ҳақиқий исми:: Саййид Аҳмад Хожаги Косоний
Тахаллуси:: Аҳмад Косоний, Даҳбедий
Туғилган:: тахминан 1461 — 1542
Туғилган жой:: Косонсой тумани, Наманган

Биография

Маҳдуми Аъзам — тўлиқ исми Саййид Аҳмад Хожаги ибн Жалолиддин Косоний Даҳбедий — 1461-йил атрофида Фарғона водийсидаги Косон (ҳозирги Косонсой) шаҳрида туғилган; айрим манбаларда туғилган йили 1463–1464 деб кўрсатилади. «Маҳдуми Аъзам» («энг улуғ устоз») лақаби билан машҳур, Даҳбедий нисбаси эса умрининг охирини ўтказган Даҳбед қишлоғидан олинган. Насаби пайғамбар авлодига бориб тақалиши айтилади.

Дастлабки таълимни Косонда олган, сўнг Тошкентга келиб, Хожа Убайдуллоҳ Аҳрорнинг шогирди Муҳаммад Қози (ваф. 1516) қўлида нақшбандия йўлига кирган. 1503-йилда Бухорога кўчиб боргани, у ерда сўфийлар учун хонақоҳ барпо этгани ва Ахсикатда ҳам тариқатни тарғиб қилгани ҳақида маълумот бор.

Шайбонийлар Мовароуннаҳрни эгаллагач, Самарқанд ҳукмдори Жонибек Султон уни Самарқандга таклиф қилиб, яқиндаги Даҳбед қишлоғининг даромадини инъом этган. Ривоятга кўра, у бу ерга келиб аввал ўнта тол эккан — қишлоқ номи («даҳ» — ўн, «бед» — тол) шундан чиққан дейилади; кейин 20 гектардан ортиқ ерда боғ барпо этган.

1516-йилда устози Муҳаммад Қози вафот этгач, Маҳдуми Аъзам Мовароуннаҳрда нақшбандия тариқатининг раҳнамоси сифатида тан олинган. У Бухородаги Убайдуллахон (ваф. 1539) саройида катта таъсирга эга бўлган, Шайбоний султонлари ва ҳокимлари уни ўз пирларидан санаган. Маълумотларга кўра, Бобур унга бағишлаб рубоийлар ёзган, Маҳдуми Аъзам эса Бобур ҳақида «Бобурия» рисоласини ёзган.

Форс тилида тахминан ўттизта асар ёзган: уларда тариқат одоби, зикр ва самў қоидалари, шайх ва ҳукмдорлар ўртасидаги муносабатлар ёритилади; ҳукмдорларга насиҳат сифатида ёзилган рисоласи Убайдуллахонга қаратилган. Асарларининг катта қисми «Мажмуа ар-расоил» («Рисолалар тўплами») номли тўпламга кирган, Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтида кўплаб қўлёзмалари сақланади.

Маҳдуми Аъзам 1542-йилда Даҳбедда вафот этган ва шу ерда дафн қилинган. Манбаларга кўра, унинг ўн учта (айрим манбаларда ўн ёки ўн икки) ўғли бўлган ва уларни тариқатнинг халифалари қилиб тайинлаган; авлодлари — маҳдумзодалар кейинчалик Шарқий Туркистонда катта нуфузга эга бўлган. Қабри атрофидаги Маҳдуми Аъзам мажмуаси 1996–1998-йилларда таъмирланган.

Карьера

Нақшбандия тариқати
Мовароуннаҳрдаги тариқат раҳнамоси (шайх) · 1516–1542
Бу лавозимда бўлганлар →

Ҳаёт йўли

тахминан 1461
Косонда туғилиши
Фарғона водийсидаги Косон шаҳрида туғилган; дастлабки таълимни шу ерда олган.
Тошкентда таълим
Хожа Аҳрорнинг шогирди Муҳаммад Қози қўлида нақшбандия йўлига кирган.
1503
Бухорога кўчиши
Маълумотларга кўра, Бухорога кўчиб бориб, сўфийлар учун хонақоҳ барпо этган, Ахсикатда тариқатни тарғиб қилган.
XVI аср
Даҳбедга кўчиши
Самарқанд ҳукмдори Жонибек Султон (ваф. 1529) уни Самарқандга таклиф қилган ва Даҳбед қишлоғининг даромадини инъом этган.
1516
Тариқат раҳнамоси
Муҳаммад Қози вафотидан кейин Мовароуннаҳрда нақшбандия тариқатининг раҳнамоси сифатида тан олинган.
1516–1539
Убайдуллахон саройи
Бухородаги Убайдуллахон саройида катта таъсирга эга бўлган; унга ҳукмдорларга насиҳат рисоласини бағишлаган.
1542
Вафоти
Даҳбедда вафот этган ва шу ерда дафн қилинган.

Асарлар

«Мажмуа ар-расоил»
Тўплам
Тахминан ўттиз рисола ва мактубдан иборат тўплам: тасаввуф назарияси ва амалиёти, ахлоқ, фалсафа ва бошқа масалалар ҳақида.
«Танбиҳ ас-салотин»
Рисола
Ҳукмдорларга насиҳат сифатида ёзилган асар; Убайдуллахонга қаратилган.
«Бобурия»
Рисола
Бобур ҳақида ёзилган рисола; маълумотларга кўра, Ҳиндистонга юборилган.
«Асрор ун-никоҳ»
Рисола
«Никоҳ сирлари»; тўпламдаги рисолалардан бири.
«Ганжнома»
Рисола
«Бойлик ҳақида рисола»; тўпламдаги рисолалардан бири.
«Рисола-и силсила-и Хожагон»
Рисола
Хожагон силсиласининг баёнига бағишланган рисола.

Мерос

Маҳдуми Аъзам нақшбандия тариқатини Мовароуннаҳрда ташкилий жиҳатдан мустаҳкамлаган, тариқат одоби ва шайх билан ҳукмдор муносабатлари ҳақида назарий асарлар қолдирган. Унинг авлодлари — маҳдумзодалар (Даҳбедийлар) Мовароуннаҳр тарихида, XVII–XVIII асрларда эса Шарқий Туркистонда катта рол ўйнаган; уларнинг бир тармоғи Қашқар хўжалари номи билан машҳур. Даҳбеддаги мажмуа ҳозир ҳам зиёратгоҳ.

Давр: Шайбонийлар даври, XVI аср

Устози Муҳаммад Қози вафот этган, Маҳдуми Аъзам тариқат раҳнамоси бўлган (1516)
Маҳдуми Аъзам Даҳбедда вафот этган (1542)
Қабри ёнида Ялангтўш Баҳодир хонақоҳ ва дахма қурдирган (1610)
Самарқандда Маҳдуми Аъзам меросига бағишланган халқаро симпозиум ўтказилган (1994)
Маҳдуми Аъзам мажмуасини 1996-йилда бошланган таъмирлаш ишлари якунланган (1998)