Mahmud az-Zamaxshariy

Abulqosim Mahmud ibn Umar az-Zamaxshariy hijriy 467-yil rajab oyida (milodiy 1075-yil mart) Xorazmning Zamaxshar qishlog'ida tug'ilgan; bu qadimiy qishloqning xarobalari hozir Turkmanistonning Dashoguz viloyati hududida joylashgan. Oilasi kambag'al bo'lgan, dastlabki ta'limni otasi Umardan olgan. Yoshligida bir oyog'idan ayrilib, umrbod yog'och oyoq bilan yurgan; manbalarda buning sababi turlicha keltiriladi — otdan yiqilib oyog'ini sindirgani yoki Xorazmning qahraton qishida oyog'ini sovuq urgani aytiladi. Jismoniy mehnatga yaramagani uchun ilmga berilgan, chiroyli xati tufayli xattotlik bilan tirikchilik qilgan.

Xorazm poytaxti Gurganjda Abu Muzar Mahmud ibn Jarir ad-Dabbiydan (1113-yilda vafot etgan) arab tili, grammatika va adabiyotni, Abu Ali al-Hasan ibn al-Muzaffar an-Naysoburiydan adabiyot va aruzni o'rgangan; Abu Muzar shogirdiga moddiy yordam ham bergan. Fiqhda hanafiy mazhabiga, e'tiqodda mo''tazila ilohiyot maktabiga mansub bo'lgan. Ilm izlab Buxoro, Marv, Nishopur, Isfahon va Bag'dodda bo'lgan, saljuqiy sultonlar saroyidagi amaldorlarga qasidalar bag'ishlab, ularning homiyligini izlagan.

1118-yilda og'ir xastalikdan so'ng hayot tarzini o'zgartirgan: saroy xizmatidan voz kechib, butun umrini ilm va o'qituvchilikka bag'ishlagan. Ikki marta Makkaga borib, u yerda uzoq yashagan: Makka amiri, adib Abulhasan Ali ibn Hamza ibn Vahhos homiyligida ilm bilan shug'ullangan va Ka'ba yonida yashagani uchun «Jorulloh» («Allohning qo'shnisi») laqabini olgan. Qaytishda Bag'dod, Damashq va boshqa shaharlarda bo'lib, zamonasining taniqli olimlari bilan uchrashgan. Xorazm, Samarqand va boshqa shaharlarda ko'plab shogirdlar tayyorlagan, ular orasida adib Rashididdin Vatvot ham bor.

Zamaxshariy arab tili grammatikasi, lug'atshunoslik, balog'at, aruz, maqollar, hadis, fiqh va jug'rofiyaga oid 50 dan ortiq asar yozgan, ularning 20 dan ortig'i bizgacha yetib kelgan. 1121-yilda yozib tugatgan «al-Mufassal» grammatikasi arab tili grammatikasini ixcham va tartibli bayon qilgani uchun Sharqda asrlar davomida asosiy darsliklardan biri bo'lib kelgan; ayrim grammatikachilar uni Sibavayhning «Kitob»idan keyingi o'ringa qo'yishgan. «Asos ul-balog'a» lug'ati so'zlarning to'g'ri va ko'chma ma'nolarini alifbo tartibida misollar bilan izohlaydi. 1137-yilda Xorazmshoh Otsizga bag'ishlangan «Muqaddimat ul-adab» arabcha-forscha lug'atiga keyingi nusxalarda turkiy va mo'g'ulcha tarjimalar qo'shilgan, shu bois u turkiy tillar tarixini o'rganishda ham muhim manba hisoblanadi.

Uning eng mashhur asari — Makkada 1134-yilda yakunlangan «al-Kashshof an haqoiq it-tanzil» tafsiri. Unda Qur'on oyatlari o'z tartibida grammatik, ma'noviy va badiiy jihatdan tahlil qilinadi, tushuntirishlar «agar desang... deyman» tarzidagi savol-javob shaklida beriladi. Tafsir mo''tazila qarashlari asosida yozilgan: Qur'onning maxluqligi, Alloh sifatlarining aqliy talqini va ilohiy adolat g'oyalari unda o'z aksini topgan; u to'liq saqlanib qolgan yagona mo''taziliy tafsir hisoblanadi. Shunga qaramay, asarning til tahlili sunniy olimlar tomonidan ham yuqori baholangan: unga ko'plab sharh va hoshiyalar, jumladan mo''taziliy qarashlarni rad etuvchi asarlar yozilgan, Bayzoviyning tafsiri ham ko'p jihatdan unga tayangan.

Zamaxshariy adabiy asarlar ham yaratgan: saj' — qofiyali nasrda yozilgan «Atvoq uz-zahab» («Oltin shodalar») pand-nasihatlari, «Navobig' ul-kalim» hikmatli so'zlari, «Maqomot», rivoyat va hikmatlar jamlangan «Rabi' ul-abror», arab maqollari to'plami «al-Mustaqso» va she'rlar devoni shular jumlasidan.

Umrining oxirida Xorazmga qaytgan va hijriy 538-yil zulhijja oyida (milodiy 1144-yil iyun) Gurganjda (hozirgi Turkmanistondagi Ko'hna Urganch) vafot etib, o'sha yerda dafn qilingan; XIV asrda sayyoh Ibn Battuta uning gumbazli maqbarasini ko'rganini yozgan. Hayotligidayoq «Faxru Xorazm» («Xorazm faxri») deb atalgan. Asarlarining qo'lyozmalari dunyoning ko'plab kutubxonalarida, jumladan Toshkentdagi O'zbekiston Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutida saqlanadi. 1995-yilda O'zbekistonda tavalludining 920 yilligi nishonlangan, Toshkentda ko'cha uning nomi bilan ataladi.