Маҳмуд аз-Замахшарий

Абулқосим Маҳмуд ибн Умар аз-Замахшарий ҳижрий 467-йил ражаб ойида (милодий 1075-йил март) Хоразмнинг Замахшар қишлоғида туғилган; бу қадимий қишлоқнинг харобалари ҳозир Туркманистоннинг Дашогуз вилояти ҳудудида жойлашган. Оиласи камбағал бўлган, дастлабки таълимни отаси Умардан олган. Ёшлигида бир оёғидан айрилиб, умрбод ёғоч оёқ билан юрган; манбаларда бунинг сабаби турлича келтирилади — отдан йиқилиб оёғини синдиргани ёки Хоразмнинг қаҳратон қишида оёғини совуқ ургани айтилади. Жисмоний меҳнатга ярамагани учун илмга берилган, чиройли хати туфайли хаттотлик билан тирикчилик қилган.

Хоразм пойтахти Гурганжда Абу Музар Маҳмуд ибн Жарир ад-Даббийдан (1113-йилда вафот этган) араб тили, грамматика ва адабиётни, Абу Али ал-Ҳасан ибн ал-Музаффар ан-Найсобурийдан адабиёт ва арузни ўрганган; Абу Музар шогирдига моддий ёрдам ҳам берган. Фиқҳда ҳанафий мазҳабига, эътиқодда мўътазила илоҳиёт мактабига мансуб бўлган. Илм излаб Бухоро, Марв, Нишопур, Исфаҳон ва Бағдодда бўлган, салжуқий султонлар саройидаги амалдорларга қасидалар бағишлаб, уларнинг ҳомийлигини излаган.

1118-йилда оғир хасталикдан сўнг ҳаёт тарзини ўзгартирган: сарой хизматидан воз кечиб, бутун умрини илм ва ўқитувчиликка бағишлаган. Икки марта Маккага бориб, у ерда узоқ яшаган: Макка амири, адиб Абулҳасан Али ибн Ҳамза ибн Ваҳҳос ҳомийлигида илм билан шуғулланган ва Каъба ёнида яшагани учун «Жоруллоҳ» («Аллоҳнинг қўшниси») лақабини олган. Қайтишда Бағдод, Дамашқ ва бошқа шаҳарларда бўлиб, замонасининг таниқли олимлари билан учрашган. Хоразм, Самарқанд ва бошқа шаҳарларда кўплаб шогирдлар тайёрлаган, улар орасида адиб Рашидиддин Ватвот ҳам бор.

Замахшарий араб тили грамматикаси, луғатшунослик, балоғат, аруз, мақоллар, ҳадис, фиқҳ ва жуғрофияга оид 50 дан ортиқ асар ёзган, уларнинг 20 дан ортиғи бизгача етиб келган. 1121-йилда ёзиб тугатган «ал-Муфассал» грамматикаси араб тили грамматикасини ихчам ва тартибли баён қилгани учун Шарқда асрлар давомида асосий дарсликлардан бири бўлиб келган; айрим грамматикачилар уни Сибавайҳнинг «Китоб»идан кейинги ўринга қўйишган. «Асос ул-балоға» луғати сўзларнинг тўғри ва кўчма маъноларини алифбо тартибида мисоллар билан изоҳлайди. 1137-йилда Хоразмшоҳ Отсизга бағишланган «Муқаддимат ул-адаб» арабча-форсча луғатига кейинги нусхаларда туркий ва мўғулча таржималар қўшилган, шу боис у туркий тиллар тарихини ўрганишда ҳам муҳим манба ҳисобланади.

Унинг энг машҳур асари — Маккада 1134-йилда якунланган «ал-Кашшоф ан ҳақоиқ ит-танзил» тафсири. Унда Қуръон оятлари ўз тартибида грамматик, маъновий ва бадиий жиҳатдан таҳлил қилинади, тушунтиришлар «агар десанг... дейман» тарзидаги савол-жавоб шаклида берилади. Тафсир мўътазила қарашлари асосида ёзилган: Қуръоннинг махлуқлиги, Аллоҳ сифатларининг ақлий талқини ва илоҳий адолат ғоялари унда ўз аксини топган; у тўлиқ сақланиб қолган ягона мўътазилий тафсир ҳисобланади. Шунга қарамай, асарнинг тил таҳлили сунний олимлар томонидан ҳам юқори баҳоланган: унга кўплаб шарҳ ва ҳошиялар, жумладан мўътазилий қарашларни рад этувчи асарлар ёзилган, Байзовийнинг тафсири ҳам кўп жиҳатдан унга таянган.

Замахшарий адабий асарлар ҳам яратган: саж' — қофияли насрда ёзилган «Атвоқ уз-заҳаб» («Олтин шодалар») панд-насиҳатлари, «Навобиғ ул-калим» ҳикматли сўзлари, «Мақомот», ривоят ва ҳикматлар жамланган «Раби' ул-аброр», араб мақоллари тўплами «ал-Мустақсо» ва шеърлар девони шулар жумласидан.

Умрининг охирида Хоразмга қайтган ва ҳижрий 538-йил зулҳижжа ойида (милодий 1144-йил июн) Гурганжда (ҳозирги Туркманистондаги Кўҳна Урганч) вафот этиб, ўша ерда дафн қилинган; XIV асрда сайёҳ Ибн Баттута унинг гумбазли мақбарасини кўрганини ёзган. Ҳаётлигидаёқ «Фахру Хоразм» («Хоразм фахри») деб аталган. Асарларининг қўлёзмалари дунёнинг кўплаб кутубхоналарида, жумладан Тошкентдаги Ўзбекистон Фанлар академиясининг Шарқшунослик институтида сақланади. 1995-йилда Ўзбекистонда таваллудининг 920 йиллиги нишонланган, Тошкентда кўча унинг номи билан аталади.