Maqsud Shayxzoda

Maqsud Shayxzoda 1908-yil 7-noyabrda hozirgi Ozarbayjondagi Oqdosh (Ag'dash) shahrida shifokor Ma'sumbek va Fotima xonim oilasida tug'ilgan; millati ozarbayjon. Boshlang'ich ta'limni ona shahrida olgach, 1921–1925-yillarda Bokudagi dorilmuallimin – o'qituvchilar seminariyasida o'qigan, u yerda Abdulla Shoiq va Husayn Javid dars bergan. Ozarbayjon tilidagi ilk she'rlari 1921-yilda Bokuning «Kommunist» gazetasida bosilgan.

Seminariyadan so'ng Dog'istonda – Darband va Bo'ynoqda muallimlik qilgan. 1927-yilda «aksilinqilobiy» guruhga aloqadorlikda ayblanib hibsga olingan va surgunga hukm qilingan; 1928-yil fevralda Toshkentga jo'natilgan va umrining oxirigacha shu shaharda yashagan.

Toshkentda O'rta Osiyo universitetining sharq fakultetida qisqa muddat o'qigan (1928), so'ng «Sharq haqiqati» (1929–1932), «Qizil O'zbekiston» va «Yosh leninchi» (1932) gazetalari hamda «Guliston» jurnali (1933–1934) tahririyatlarida ishlagan. O'zbek tilidagi birinchi she'ri 1929-yilda chiqqan; keyin «Undoshlarim» (1933), «Uchinchi kitob» (1934), «Jumhuriyat» (1935) to'plamlari nashr etilgan. 1933-yilda Boku pedagogika institutining kursi bo'yicha imtihonlarni sirtdan topshirgan, 1934-yilda aspiranturaga kirgan, 1935–1938-yillarda Til va adabiyot institutida ilmiy xodim bo'lgan.

1938-yildan umrining oxirigacha, qamoq yillarini hisobga olmaganda, Toshkent pedagogika institutida (hozirgi Nizomiy nomidagi universitet) o'zbek adabiyoti tarixidan dars bergan, fakultet dekani va kafedra mudiri bo'lgan; filologiya fanlari nomzodi, dotsent. Alisher Navoiy ijodini chuqur o'rgangan: «Genial shoir» (1941) maqolalar to'plamidan tortib «G'azal mulkining sultoni» (1966) tadqiqotigacha ko'plab ishlar yozgan, Bobur, Muqimiy, Furqat ijodi va «Alpomish» dostoni haqida ham maqolalar e'lon qilgan.

Urush yillarida «Kurash nechun?» (1942) va boshqa she'riy to'plamlari, Yo'ldosh Oxunboboyevga bag'ishlangan «Oqsoqol» (1943) va «Uchinchi o'g'il» (1944) dostonlari chiqqan. Xorazmshohning mo'g'ul bosqiniga qarshi kurashi haqidagi «Jaloliddin Manguberdi» she'riy tragediyasi 1944-yilda Toshkentda sahnaga qo'yilgan, biroq 1946-yilda «feodal o'tmishni ideallashtirgan» degan ayb bilan repertuardan olib tashlangan.

1951-yilda uning faoliyati va asarlari tekshiruvga olingan, 1952-yil 20-sentabrda shoir hibsga olingan. 1953-yil yanvarda 25 yillik qamoq jazosiga hukm qilinib, Irkutsk viloyatidagi lagerga yuborilgan. Stalin vafotidan keyin ish qayta ko'rilgan va 1950-yillar o'rtalarida Shayxzoda ozod etilib, oqlangan; qamoqda sog'lig'i jiddiy yomonlashgan.

Umrining so'nggi o'n yilida «Toshkentnoma» lirik-falsafiy dostoni (1958), «Yillar va yo'llar» to'plami (1961) va Ulug'bek hayotining so'nggi ikki yili haqidagi «Mirzo Ulug'bek» tragediyasi (1961) yaratilgan; tragediya Hamza nomidagi teatrda qo'yilgan, uning ssenariysi asosida rejissor Latif Fayziyev «Ulug'bek yulduzi» (1964) filmini suratga olgan. Shekspirning «Hamlet» va «Romeo va Julyetta»sini, Pushkin, Lermontov, Rustaveli, Nozim Hikmat asarlarini o'zbek tiliga o'girgan. 1964-yilda «O'zbekiston SSR san'at arbobi» unvoni berilgan, «Hurmat belgisi» ordeni bilan taqdirlangan. Beruniy haqidagi dramasini tugatishga ulgurmagan, uning qo'lyozmasi yo'qolgan.

Shayxzoda 1967-yil 19-fevralda Toshkentda vafot etgan va Chig'atoy qabristoniga dafn qilingan. 2001-yilda vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlangan. Toshkentdagi 167-maktab uning nomini oladi, 2008-yilda O'zbekiston pochtasi uning surati tushirilgan marka chiqargan.