Мақсуд Шайхзода

Мақсуд Шайхзода 1908-йил 7-ноябрда ҳозирги Озарбайжондаги Оқдош (Ағдаш) шаҳрида шифокор Маъсумбек ва Фотима хоним оиласида туғилган; миллати озарбайжон. Бошланғич таълимни она шаҳрида олгач, 1921–1925-йилларда Бокудаги дорилмуаллимин – ўқитувчилар семинариясида ўқиган, у ерда Абдулла Шоиқ ва Ҳусайн Жавид дарс берган. Озарбайжон тилидаги илк шеърлари 1921-йилда Бокунинг «Коммунист» газетасида босилган.

Семинариядан сўнг Доғистонда – Дарбанд ва Бўйноқда муаллимлик қилган. 1927-йилда «аксилинқилобий» гуруҳга алоқадорликда айбланиб ҳибсга олинган ва сургунга ҳукм қилинган; 1928-йил февралда Тошкентга жўнатилган ва умрининг охиригача шу шаҳарда яшаган.

Тошкентда Ўрта Осиё университетининг шарқ факултетида қисқа муддат ўқиган (1928), сўнг «Шарқ ҳақиқати» (1929–1932), «Қизил Ўзбекистон» ва «Ёш ленинчи» (1932) газеталари ҳамда «Гулистон» журнали (1933–1934) таҳририятларида ишлаган. Ўзбек тилидаги биринчи шеъри 1929-йилда чиққан; кейин «Ундошларим» (1933), «Учинчи китоб» (1934), «Жумҳурият» (1935) тўпламлари нашр этилган. 1933-йилда Боку педагогика институтининг курси бўйича имтиҳонларни сиртдан топширган, 1934-йилда аспирантурага кирган, 1935–1938-йилларда Тил ва адабиёт институтида илмий ходим бўлган.

1938-йилдан умрининг охиригача, қамоқ йилларини ҳисобга олмаганда, Тошкент педагогика институтида (ҳозирги Низомий номидаги университет) ўзбек адабиёти тарихидан дарс берган, факултет декани ва кафедра мудири бўлган; филология фанлари номзоди, доцент. Алишер Навоий ижодини чуқур ўрганган: «Гениал шоир» (1941) мақолалар тўпламидан тортиб «Ғазал мулкининг султони» (1966) тадқиқотигача кўплаб ишлар ёзган, Бобур, Муқимий, Фурқат ижоди ва «Алпомиш» достони ҳақида ҳам мақолалар эълон қилган.

Уруш йилларида «Кураш нечун?» (1942) ва бошқа шеърий тўпламлари, Йўлдош Охунбобоевга бағишланган «Оқсоқол» (1943) ва «Учинчи ўғил» (1944) достонлари чиққан. Хоразмшоҳнинг мўғул босқинига қарши кураши ҳақидаги «Жалолиддин Мангуберди» шеърий трагедияси 1944-йилда Тошкентда саҳнага қўйилган, бироқ 1946-йилда «феодал ўтмишни идеаллаштирган» деган айб билан репертуардан олиб ташланган.

1951-йилда унинг фаолияти ва асарлари текширувга олинган, 1952-йил 20-сентабрда шоир ҳибсга олинган. 1953-йил январда 25 йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилиниб, Иркутск вилоятидаги лагерга юборилган. Сталин вафотидан кейин иш қайта кўрилган ва 1950-йиллар ўрталарида Шайхзода озод этилиб, оқланган; қамоқда соғлиғи жиддий ёмонлашган.

Умрининг сўнгги ўн йилида «Тошкентнома» лирик-фалсафий достони (1958), «Йиллар ва йўллар» тўплами (1961) ва Улуғбек ҳаётининг сўнгги икки йили ҳақидаги «Мирзо Улуғбек» трагедияси (1961) яратилган; трагедия Ҳамза номидаги театрда қўйилган, унинг ссенарийси асосида режиссор Латиф Файзиев «Улуғбек юлдузи» (1964) филмини суратга олган. Шекспирнинг «Ҳамлет» ва «Ромео ва Жулетта»сини, Пушкин, Лермонтов, Руставели, Нозим Ҳикмат асарларини ўзбек тилига ўгирган. 1964-йилда «Ўзбекистон ССР санъат арбоби» унвони берилган, «Ҳурмат белгиси» ордени билан тақдирланган. Беруний ҳақидаги драмасини тугатишга улгурмаган, унинг қўлёзмаси йўқолган.

Шайхзода 1967-йил 19-февралда Тошкентда вафот этган ва Чиғатой қабристонига дафн қилинган. 2001-йилда вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан мукофотланган. Тошкентдаги 167-мактаб унинг номини олади, 2008-йилда Ўзбекистон почтаси унинг сурати туширилган марка чиқарган.