Muhammad ibn Najib Bakron

XIII asr boshidagi fors tilidagi geograf, xorazmshoh Muhammad uchun dunyo xaritasini tuzgan va unga «Jahon-name» geografik risolasini yozgan; xarita saqlanmagan, risola yetib kelgan.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Olim, Yer fanlari olimi

Biografiya

Muhammad ibn Najib Bakron hayoti haqida juda kam narsa ma'lum: ma'lumotlar deyarli butunlay uning o'z asaridan olinadi. Matn nashrini tayyorlagan Yu. E. Borshchevskiyning taxminicha, muallif Xurosonda, ehtimol Tusda yashagan. Tug'ilgan va vafot etgan yillari noma'lum; faoliyati XIII asr boshiga to'g'ri keladi.

Hijriy 605-yilda (1208–1209) Bakron 1200–1220-yillarda hukmronlik qilgan xorazmshoh Alovuddin Muhammad uchun mato ustiga chizilgan dunyo xaritasini tuzgan. Xaritaga u fors tilida izohli risola — «Jahon-name» («Dunyo haqida kitob»)ni yozgan. Xaritaning o'zi saqlanmagan, ammo risoladagi batafsil tavsif uning tuzilishini tasavvur qilishga imkon beradi.

«Jahon-name»da Xitoy va turkiy dashtlardan Hindiston va Kaspiy bo'ylarigacha bo'lgan yerlar va xalqlar, jumladan Movarounnahr, qoraxitoylar davlati va xalajlar qabilasi tasvirlangan. Muallif avvalgi geografik asarlarga, shu jumladan Nosir Xusrav va Ibn Xurdodbeh asarlariga tayangan. Borshchevskiyning bahosiga ko'ra, Bakron xaritasi Qazviniy xaritasidan qadimiyroq bo'lib, daraja to'riga ega bo'lgan ma'lum o'rta asr dunyo xaritalarining eng qadimgisidir.

Asar ikki qo'lyozmada saqlangan: Fransiya Milliy kutubxonasidagi Parij nusxasida va eng qadimgisi bo'lgan, hijriy 663-yilga (1264–1265) oid Leningrad nusxasida. Leningrad qo'lyozmasini 1892-yilda Buxoroda Abulfazl Gulpoyagoniy topgan, 1893-yilda u sharqshunos A. G. Tumanskiyning qo'liga o'tgan. XV asrda «Jahon-name» deyarli to'liq holda Said Ali Jurjoniyning «Masolik al-mamolik» asariga kirgan, keyinroq esa Hofizi Abru asarlariga manba bo'lgan; Jurjoniyning Bakronga bog'liqligini birinchi bo'lib V. V. Bartold ko'rsatgan.

«Jahon-name» matnini Yu. E. Borshchevskiy «Sharq xalqlari adabiyoti yodgorliklari» turkumida nashr ettirgan (Moskva, 1960); fors tilidagi nashrni M. A. Riyohiy tayyorlagan (Tehron, 1963), 2019-yilda Xo'jandda Firuza Qodirova nashri chiqqan.

Karyera

Xorazmshohlar davlati
Xorazmshoh Muhammad uchun dunyo xaritasi va geografik risola muallifi · 1208–1209

Asarlar

«Jahon-name» («Dunyo haqida kitob») (1209)
Geografik risola
Xorazmshoh Muhammad uchun tuzilgan dunyo xaritasiga izoh; Xitoydan Kaspiy bo'ylarigacha bo'lgan mamlakatlar, xalqlar va yerlarni tasvirlaydi.
Mato ustidagi dunyo xaritasi (1209)
Xarita
«Jahon-name»dagi tavsifga ko'ra, daraja to'riga ega dunyo xaritasi; saqlanmagan.

Hayot yo'li

XII–XIII asrlar
Xurosonda hayoti
Yu. E. Borshchevskiyning taxminicha, Xurosonda, ehtimol Tusda yashagan; hayoti haqida aniq ma'lumotlar saqlanmagan.
1208–1209
Dunyo xaritasi
Xorazmshoh Alovuddin Muhammad uchun mato ustiga dunyo xaritasini tuzgan; xarita saqlanmagan.
1208–1209
«Jahon-name»
Xaritani izohlovchi risolani fors tilida yozgan.
1264–1265
Eng qadimgi qo'lyozma
Hijriy 663-yil bilan sanalgan Leningrad qo'lyozmasi «Jahon-name»ning saqlangan eng qadimgi nusxasidir.
XV asr
«Masolik al-mamolik»da foydalanilishi
«Jahon-name» matni deyarli to'liq Said Ali Jurjoniy asariga kirgan.
1892–1893
Qo'lyozmaning topilishi
Leningrad qo'lyozmasi Buxoroda topilib, sharqshunos A. G. Tumanskiyga topshirilgan.
1960
Ilmiy nashri
Yu. E. Borshchevskiy «Jahon-name» matnini Moskvada nashr ettirgan.

Meros

«Jahon-name» — XIII asrda yaratilgan, saqlanib qolgan fors tilidagi dastlabki geografik asarlardan biri. Undan Said Ali Jurjoniy «Masolik al-mamolik»da va Hofizi Abru foydalangan; xalajlar, qoraxitoylar va Markaziy Osiyo mamlakatlari haqidagi ma'lumotlar uni mintaqaning o'rta asr tarixini o'rganish uchun manbaga aylantiradi. Borshchevskiy Bakron xaritasini daraja to'riga ega ma'lum o'rta asr dunyo xaritalarining eng qadimgisi deb hisoblaydi.

Davr: Xorazmshohlar davlati, XIII asr boshi

Xorazmshoh Muhammad uchun dunyo xaritasi va «Jahon-name» tuzilgan (1209)
Matn Yu. E. Borshchevskiy tomonidan Moskvada nashr etilgan (1960)