Muhammad Rahimxon I
Xiva xoni (1806–1825), Qo'ng'irotlar sulolasidan; xonlikni birlashtirib, uning hududini kengaytirgan va boshqaruvni tartibga solgan hukmdor.
- Faoliyat:
- Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Hukmdor
- Hayot yillari:
- 1775 — 1825
- Otasi:
- Avaz inoq
- Farzandlar:
Biografiya
Muhammad Rahimxon I Xiva xonligini Qo'ng'irotlar sulolasidan chiqqan hukmdorlar orasida mustahkam davlatga aylantirgan xon sifatida tanilgan. U 1775-yilda tug'ilgan, nasabi: Avaz inoqning o'g'li, Muhammad Amin inoqning nabirasi. 1806-yilda akasi Eltuzarxon Buxoro yurishida halok bo'lgach, taxtga o'tirgan va 1825-yilgacha xonlikni boshqargan.
Hokimiyat tepasiga kelgach, u mamlakat ichidagi parokandalikka barham berishga kirishdi. Soliq va boj tizimi, ma'muriy boshqaruv tartibga solindi; xon huzurida doimiy ishlaydigan kengash (devon) tuzildi. Saroyning Ark qismida zarbxona ochilib, oltin va kumush tangalar zarb qilina boshladi. Kanallar qazdirilib, sug'oriladigan yerlar ko'paytirildi, ichkilik va bangi iste'moli taqiqlandi.
Xonlikni kengaytirish yo'lida Muhammad Rahimxon bir qator harbiy yurishlar uyushtirdi. 1808–1809-yillarda cho'vdur turkmanlariga qarshi chiqdi, so'ng qoraqalpoqlarni, ayniqsa Orol atroflaridagilarini, itoatga keltirish maqsadida qayta-qayta lashkar surdi; 1811-yilda To'ramurod so'fini mag'lub etib, hokimiyatini mustahkamladi. 1812–1818-yillarda Sirdaryo bo'yidagi qozoqlar va Marv atrofidagi toka turkmanlari ustiga yurib, ularni xonlikka qo'shib oldi; Marvda to'liq hukmronlik 1822-yilga kelib o'rnatildi. Bu g'alabalardan so'ng Dashti Qipchoq va Xurosonning ayrim yerlari Xivaga soliq to'lay boshladi.
Xonlik chegaralari uning davrida janubda Xurosonga, shimolda Orol dengizi va Sirdaryo quyi oqimiga, g'arbda Kaspiy sohillariga qadar yetgan. Buxoro amirligi bilan munosabatlar keskin bo'lib, 1823–1824-yillarda Qoqishtivon, Og'or va Poykend qal'alariga bostirib kirishlar bo'lgan; 1825-yilda amir Haydar bilan sulh tuzilgan.
Xon arabcha va forscha o'qiy olgan, olimlar va shoirlarga ko'maklashgan. Uning topshirig'i bilan Munis Xorazmiy akasi davrida boshlangan «Firdavs ul-iqbol» tarixiy asarini davom ettirgan va 1813-yilda «Ravzat us-safo»ni tarjima qilishga kirishgan. Xonning buyrug'i bilan Pahlavon Mahmud maqbarasi qayta qurilib, Xivada bir necha madrasa va masjid bunyod etilgan, bojxona va boshqa idoralar ish boshlagan. U 1825-yilda vafot etib, o'z buyrug'i bilan ta'mirlangan Pahlavon Mahmud maqbarasi majmuasidagi keng xonaqohning to'ridan joy olgan. Taxtni o'g'li Allohqulixon egalladi; keyinroq boshqa o'g'li Sayid Muhammadxon ham xon bo'ldi.
Karyera
- Xiva xon saroyiXiva xoni · Xiva · 1806–1825
Hayot yo'li
- 1775Tug'ilishi
Avaz inoqning o'g'li, Qo'ng'irotlar sulolasi vakili sifatida dunyoga kelgan.
- 1806Taxtga chiqishi
Akasi Eltuzarxon halok bo'lgach, Xiva xoni bo'ldi.
- 1808–1809Cho'vdurlarga qarshi yurish
Cho'vdur turkmanlari ustiga qo'shin tortgan.
- 1811To'ramurod so'fining mag'lubiyati
Orol bo'yi qoraqalpoqlari ustidan g'alaba qozonib, hokimiyatini mustahkamlagan.
- 1812–1818Sirdaryo bo'yi va Marvga yurishlar
Qozoqlar va toka turkmanlarini xonlikka qo'shib olgan.
- 1822Marvda hukmronlik
Marv ustidan to'liq hokimiyat o'rnatgan.
- 1825Buxoro bilan sulh; vafoti
Amir Haydar bilan sulh tuzgan va shu yili vafot etgan.