Муҳаммад Раҳимхон I
Хива хони (1806–1825), Қўнғиротлар сулоласидан; хонликни бирлаштириб, унинг ҳудудини кенгайтирган ва бошқарувни тартибга солган ҳукмдор.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ҳукмдор
- Ҳаёт йиллари:
- 1775 — 1825
- Отаси:
- Аваз иноқ
- Фарзандлар:
Биография
Муҳаммад Раҳимхон I Хива хонлигини Қўнғиротлар сулоласидан чиққан ҳукмдорлар орасида мустаҳкам давлатга айлантирган хон сифатида танилган. У 1775-йилда туғилган, насаби: Аваз иноқнинг ўғли, Муҳаммад Амин иноқнинг набираси. 1806-йилда акаси Элтузархон Бухоро юришида ҳалок бўлгач, тахтга ўтирган ва 1825-йилгача хонликни бошқарган.
Ҳокимият тепасига келгач, у мамлакат ичидаги парокандаликка барҳам беришга киришди. Солиқ ва бож тизими, маъмурий бошқарув тартибга солинди; хон ҳузурида доимий ишлайдиган кенгаш (девон) тузилди. Саройнинг Арк қисмида зарбхона очилиб, олтин ва кумуш тангалар зарб қилина бошлади. Каналлар қаздирилиб, суғориладиган ерлар кўпайтирилди, ичкилик ва банги истеъмоли тақиқланди.
Хонликни кенгайтириш йўлида Муҳаммад Раҳимхон бир қатор ҳарбий юришлар уюштирди. 1808–1809-йилларда чўвдур туркманларига қарши чиқди, сўнг қорақалпоқларни, айниқса Орол атрофларидагиларини, итоатга келтириш мақсадида қайта-қайта лашкар сурди; 1811-йилда Тўрамурод сўфини мағлуб этиб, ҳокимиятини мустаҳкамлади. 1812–1818-йилларда Сирдарё бўйидаги қозоқлар ва Марв атрофидаги тока туркманлари устига юриб, уларни хонликка қўшиб олди; Марвда тўлиқ ҳукмронлик 1822-йилга келиб ўрнатилди. Бу ғалабалардан сўнг Дашти Қипчоқ ва Хуросоннинг айрим ерлари Хивага солиқ тўлай бошлади.
Хонлик чегаралари унинг даврида жанубда Хуросонга, шимолда Орол денгизи ва Сирдарё қуйи оқимига, ғарбда Каспий соҳилларига қадар етган. Бухоро амирлиги билан муносабатлар кескин бўлиб, 1823–1824-йилларда Қоқиштивон, Оғор ва Пойкенд қалъаларига бостириб киришлар бўлган; 1825-йилда амир Ҳайдар билан сулҳ тузилган.
Хон арабча ва форсча ўқий олган, олимлар ва шоирларга кўмаклашган. Унинг топшириғи билан Мунис Хоразмий акаси даврида бошланган «Фирдавс ул-иқбол» тарихий асарини давом эттирган ва 1813-йилда «Равзат ус-сафо»ни таржима қилишга киришган. Хоннинг буйруғи билан Паҳлавон Маҳмуд мақбараси қайта қурилиб, Хивада бир неча мадраса ва масжид бунёд этилган, божхона ва бошқа идоралар иш бошлаган. У 1825-йилда вафот этиб, ўз буйруғи билан таъмирланган Паҳлавон Маҳмуд мақбараси мажмуасидаги кенг хонақоҳнинг тўридан жой олган. Тахтни ўғли Аллоҳқулихон эгаллади; кейинроқ бошқа ўғли Сайид Муҳаммадхон ҳам хон бўлди.
Карьера
- Хива хон саройиХива хони · Хива · 1806–1825
Ҳаёт йўли
- 1775Туғилиши
Аваз иноқнинг ўғли, Қўнғиротлар сулоласи вакили сифатида дунёга келган.
- 1806Тахтга чиқиши
Акаси Элтузархон ҳалок бўлгач, Хива хони бўлди.
- 1808–1809Чўвдурларга қарши юриш
Чўвдур туркманлари устига қўшин тортган.
- 1811Тўрамурод сўфининг мағлубияти
Орол бўйи қорақалпоқлари устидан ғалаба қозониб, ҳокимиятини мустаҳкамлаган.
- 1812–1818Сирдарё бўйи ва Марвга юришлар
Қозоқлар ва тока туркманларини хонликка қўшиб олган.
- 1822Марвда ҳукмронлик
Марв устидан тўлиқ ҳокимият ўрнатган.
- 1825Бухоро билан сулҳ; вафоти
Амир Ҳайдар билан сулҳ тузган ва шу йили вафот этган.