Biografiya
Muhammad Solih XV–XVI asrlar chegarasida yashagan shoir va tarixchi. U turkiy va fors tillarida she'r yozgan, o'zbek adabiyotida Shayboniyxon davrini tasvirlagan «Shayboniynoma» dostoni bilan tanilgan. Shoir 1455-yilda Xorazmda tug'ilib, 1535-yilda Buxoroda vafot etgan.
Muhammad Solih Xorazm hokimi amir Nursaidbekning oilasida dunyoga kelgan. Bobosi Shohmalik Shohrux va Ulug'bek saroylarida mavqeli kishi bo'lgan, otasi ham temuriy shahzodalar xizmatida turgan. Otasi o'ldirilgach, yosh Solih avval Xorazmda savod chiqardi, so'ng Hirotga borib Abdurahmon Jomiydan ta'lim oldi. Bir muddat Husayn Boyqaro va boshqa temuriylar xizmatida bo'ldi, 1494-yil atrofida Samarqandda ham ish tutgan.
Otasining o'limida temuriy shahzodalarni ayblagani sabab u ular bilan ishlashni istamadi va 1499-yilda Shayboniyxon xizmatiga o'tdi. Xon yurishlarida qatnashib, Buxoro qal'asi egallangach (1500) shu viloyatning hokimlaridan biri bo'ldi, keyinroq Chorjo'y va Niso viloyatlarini boshqardi. Unga «Amir ul-ulamo» va «Malik ush-shuaro» unvonlari berilgan. 1507–1510-yillarda Hirotda yashadi; Shayboniyxon halok bo'lgach Buxoroga qaytib, umrining oxirigacha Mahmud Sulton va Ubaydullaxon huzurida kotiblik qildi.
Uning asosiy asari — 76 bobdan iborat, taxminan 8880 misrali «Shayboniynoma». Doston Shayboniyxon faoliyati va XV asr oxiri – XVI asr boshlaridagi voqealarni tarixiy, etnografik va til jihatidan boy tasvirlaydi. Asl nusxasi topilmagan; 1510-yilda Qosim kotib ko'chirgan qo'lyozma Vena (ba'zi manbalarda Venetsiya deb yoziladi) kutubxonasida saqlanadi. Asar 1885-yilda nemis, 1904-yilda rus tilida chop etilgan, Toshkentda 1961 va 1989-yillarda nashr qilingan. Muhammad Solihning ishqiy, tarjimai hol va siyosiy mavzudagi she'rlari ham bor. Vamberi tilga olgan «Layli va Majnun» dostoni topilmagan; «Qomus ul-a'lom» va «Noz va Niyoz» unga nisbat beriladi, biroq Nisoriy ikkinchisi muallifini Baqoiy deb ko'rsatgan.
Hayot yo'li
- 1455Tug'ilishi
Xorazmda amir Nursaidbek oilasida dunyoga kelgan.
- 1494Samarqandda xizmat
Samarqand amaldorlari qoshida ishlagan.
- 1499Shayboniyxon xizmatiga o'tishi
Temuriylar xizmatidan voz kechib, Shayboniyxon yurishlarida qatnasha boshladi.
- 1500Buxoro hokimligi
Buxoro egallangach, shaharda boshqaruv vazifasiga tayinlandi; keyinroq Chorjo'y va Niso viloyatlarini boshqardi.
- 1507–1510Hirotda yashashi
Shu yillar Hirotda istiqomat qildi.
- 1510«Shayboniynoma» qo'lyozmasi
Dostonning shoir hayotligida ko'chirilgan nusxasi shu yilga oid.
- 1535Vafoti
Buxoroda vafot etdi.
Asarlar
- Shayboniynoma
76 bobdan iborat tarixiy doston; qo'lyozma nusxasi 1510-yilga oid, Venada saqlanadi.
- Lirik she'rlar
Turkiy va forsiy tilda ishqiy, tarjimai hol va siyosiy mavzudagi she'rlar.