
Shayboniyxon
Shayboniylar sulolasining asoschisi (1500–1510): Movarounnahrni Temuriylardan tortib olgan, Xorazm va Xurosonni qo'shib olgan hukmdor, o'zbekcha she'rlar muallifi.
- Faoliyat:
- Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Yozuvchi, Hukmdor, Shoir
- Haqiqiy ismi:
- Abulfath Muhammad Shayboniy
- Taxallusi:
- Shohbaxt, Shayboq
- Hayot yillari:
- taxminan 1451 — 1510
- Otasi:
- Budoq sulton
- Onasi:
- Oq Ko'zi begim (Qo'zibegim)
- Turmush o'rtog'i:
- Xonzoda begim
- Farzandlar:
- Muhammad Temur sulton, Xurramshoh sulton
Biografiya
Muhammad Shayboniy (Shayboniyxon) — Shayboniylar sulolasining asoschisi va Movarounnahrni Temuriylardan tortib olgan hukmdor. U Abulxayrxonning nabirasi, Budoq sultonning o'g'li bo'lib, taxminan 1451-yilda tug'ilgan; to'liq nomi Abulfath Muhammad Shayboniy, turkiy odat bo'yicha ikkinchi ismi — Shayboniy. Manbalarda uning Shohbaxt, Shayboq, Shibog'xon kabi nomlari ham uchraydi. Shayboniy sarkarda sifatida ham, o'zbekcha she'rlar muallifi sifatida ham tanilgan.
Bolaligida ota-onadan ayrilib, otasining sadoqatli xizmatchisi Qorachabek oilasida o'sgan. Keyinroq Turkiston va O'trorning hokimi Muhammad Mozid tarxon uni himoyasiga olgan, Buxoro madrasasida ham ta'lim olgan. Voyaga yetgach, Dashti Qipchoqda qo'shin to'plab, avval Temuriylar va qo'shni hukmdorlar (Mo'g'uliston, Movarounnahr, Xorazm) qo'l ostida yollanma lashkarboshi bo'lib xizmat qilgan; bu yillar unga Temuriylar saltanatining zaif joylarini yaqindan bilib olish imkonini bergan. 1487–1488-yillarda Sayram, O'tror va Turkiston shaharlarini egallab, Movarounnahr chegarasida tayanch hosil qilgan.
1497-yilda Samarqandga birinchi yurishi natijasiz tugadi, ammo 1499-yilda Buxoroni, 1500-yilda esa Samarqandni qo'lga kiritdi va Temuriy Sulton Ali Mirzoning hukmronligiga chek qo'ydi. 1501-yilda Boburni mag'lub etib, Samarqandda mustahkam o'rnashdi. 1503-yilda Arxiyon yonidagi jangda mo'g'ul xonlari Mahmudxon va Ahmadxon hamda Bobur kuchlarini yengib, Toshkent va Shohruxiyani oldi; 1504-yilda Farg'onani, so'ng Qunduzni bo'ysundirdi. Xorazmga qarshi yurish o'n oy davom etgan qamaldan keyin 1505-yil avgustida Urganch olinishi bilan yakunlandi, 1506-yilda Balx, 1507-yil bahorida Hirot qo'lga o'tdi. Shu tariqa Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni qamragan davlat shakllandi, poytaxti Samarqand bo'ldi.
Davlatni boshqarishda u suyurg'ol tizimidan foydalandi: bosib olingan viloyatlar uning o'g'illari, qarindoshlari va qabila sultonlari ixtiyoriga berildi. 1507-yilda pul islohoti o'tkazilib, yirik shaharlarda og'irligi bir xil — taxminan 5,2 gramm — kumush tangalar zarb etildi. Xonning uchta tilda (turkiy, fors va arab) savodi bor edi, olimlar va ulamolarni o'z saroyiga jalb qilgan, Buxoro, Samarqand va Toshkentda masjid hamda madrasalar qurdirgan. Sunniy islomning himoyachisi sifatida u 1506-yildan «Xalifat ur-Rahmon» va «Imom uz-zamon» unvonlari bilan ulug'langan.
Adabiy merosidan bir necha o'zbekcha g'azal va ruboiy, 1508-yilda yozib tugatilgan «Bahr ul-hudo» dostoni hamda valiahd o'g'li Temur sultonga atalgan, 1507–1508-yillarda yozilgan pand-nasihat kitobi («Risola-yi maorif-i Shayboniy») qolgan. Shayboniy Shohbaxt, Shayboq, Shibog'iy kabi taxalluslarda ijod qilgan. Uning xotinlaridan biri Boburning singlisi Xonzoda begim bo'lgan.
1508–1509-yillarda qozoqlarga qarshi yurishlar qildi. 1510-yilda Eron shohi Ismoil Safaviy bilan to'qnashuvda Marv yonida mag'lubiyatga uchradi va o'sha yilning dekabr oyida halok bo'ldi (sanasi manbalarda 2 yoki 12-dekabr deb berilgan). Shayboniyxondan keyin Shayboniylar davlatini qarindoshlari — Ko'chkunchixon va boshqalar — boshqardi; sulola Movarounnahrda XVI asr oxirigacha hukm surdi.
Asarlar
- Devon
Chig'atoy tilidagi g'azal va ruboiylar to'plami; qo'lyozmasi yagona nusxada saqlanadi, 1998-yilda turk olimi Yoqub Karasoy tomonidan nashr etilgan.
- «Risola-yi maorif» (1507)
O'g'li va vorisi Muhammad Temur sultonga atab yozilgan nasriy pand-nasihat risolasi.
- «Bahr ul-xudo» (1508)
Diniy-axloqiy mavzudagi she'riy asar (dostonchasi).
Hayot yo'li
- taxm. 1451Tug'ilgan
Budoq sulton oilasida, Abulxayrxonning nabirasi sifatida dunyoga kelgan.
- 1487–1488Turkiston shaharlarini egallagan
Sayram, O'tror va Turkistonni olib, Movarounnahr chegarasida tayanch yaratgan.
- 1497Samarqandga birinchi yurish
Shaharni ola olmagan; Qarshi va Shahrisabzga hujum qilib qaytgan.
- 1499Buxoroning olinishi
Buxoroni jangsiz egallagan.
- 1500Samarqandning olinishi
Samarqand Shayboniy qo'liga o'tdi; Temuriy Sulton Ali Mirzo hukmronligi tugadi.
- 1501Boburga qarshi g'alaba
Bobur mag'lub etilib, Shayboniy Samarqandda mustahkamlandi.
- 1503Arxiyon jangi
Mo'g'ul xonlari va Bobur kuchlari yengildi; Toshkent va Shohruxiya olindi.
- 1504Farg'ona va Qunduz
Farg'ona, so'ng Qunduz bo'ysundirildi; Samarqand poytaxt deb belgilandi.
- 1505Urganchning olinishi
O'n oylik qamaldan keyin avgustda Xorazm egallandi.
- 1506–1507Balx va Hirot
1506-yilda Balx, 1507-yil bahorida Hirot qo'lga kiritildi; pul islohoti o'tkazildi.
- 1508«Bahr ul-hudo»
Dostonning yozilishi tugallangan.
- 1508–1509Qozoqlarga qarshi yurishlar
O'zbek qo'shinlari qozoqlar yeriga yurish qilgan.
- 1510Marv yonidagi jang va o'lim
Ismoil Safaviyga qarshi jangda mag'lub bo'lib, dekabrda halok bo'lgan.